LUẬN VĂN THẠC SĨ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HOẠT ĐỘNG MUA LẠI CỔ PHIẾU CỦA CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM
1 Tính cấp thiết của đề tài
Trên thế giới, hoạt động mua lại cổ phiếu đã diễn ra từ rất lâu. Hoạt động mua
lại cổ phiếu tại các công ty có vai trò như một công cụ để giúp các công ty thực hiện
chiến lược hoạt động với các mục đích khác nhau. Hoạt động mua lại cổ phiếu tại các
công ty diễn ra khi công ty đó thực hiện việc mua lại cổ phiếu do chính công ty đó
phát hành. Đồng thời, trong các chính sách quan trọng của công ty về mặt tài chính
như chính sách quản lý vốn lưu động, chính sách tài trợ và chính sách đầu tư dài hạn
thì chính sách mua lại cổ phiếu cũng được xem là một trong những chính sách tài
chính quan trọng của công ty, đặc biệt quan trọng hơn khi công ty phải đối mặt với
các vấn đề như có nguy cơ bị đối thủ thâu tóm, thay thế hình thức trả cổ tức của công
ty từ cổ tức sang tiền mặt, công ty đang có lượng tiền nhàn rỗi nhiều mà giá trị cổ
phiếu của công ty lại bị định giá thấp (Dittmar, 2000). Các mục đích của mỗi công ty
khi thực hiện hoạt động mua lại cổ phiếu sẽ khác nhau, bao gồm: Tăng giá cổ phiếu,
giảm chi phí cho dòng tiền tự do, quản trị thu nhập, hạn chế nguy cơ bị thâu tóm,
hoặc nâng cao giá trị cổ đông (Grullon và Michaely, 2002). Các chương trình mua lại
cổ phiếu không chỉ tác động tới chính doanh nghiệp mà còn có ảnh hưởng đến các
đối tượng tham gia trên thị trường tài chính, bao gồm các nhà đầu tư và các công ty
trong cùng ngành nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh. Hiện nay, các nhà
nghiên cứu trên thế giới nói chung và tại Việt Nam nói riêng đang có sự quan tâm sâu
sắc đến vấn đề mua lại cổ phiếu. Hiện nay, trên thế giới cũng có khá nhiều nghiên
cứu của nhiều tác giả khác nhau nghiên cứu về chủ đề này, các nghiên cứu đã chỉ ra
được những nhân tố tác động đến động cơ thực hiện mua lại cổ phiếu tại các công ty
khác nhau tại các nước như: Úc, Mỹ, các nước Châu Á.
Tại thị trường Việt Nam, hoạt động mua lại cổ phiếu của các doanh nghiệp mới
có từ năm 2005, nên vấn đề nghiên cứu về chủ đề mua lại cổ phiếu tại các công ty
đang còn nhiều hạn chế. Các nghiên cứu này mới chỉ dừng ở việc nghiên cứu lý thuyết
hoặc những tác động do các sự kiện này đến chính công ty triển khai mua lại cổ phiếu,
cụ thể như: Các nghiên cứu của Cao Đinh Kiên và cộng sự (2018); Nguyễn Thị Hoa
2
Hồng và cộng sự (2017); Từ Thị Kim Thoa và cộng sự (2015); Nguyễn Thu Thuỷ
(2011).
Để triển khai được những nghiệp vụ này, nhà nước đã ban hành nhiều quy định
pháp luật nhằm điều chỉnh hoạt động mua lại cổ phiếu tại các công ty, các quy định
này quy định về hoạt động mua lại cổ phiếu. Cụ thể như: Thời gian công bố thông tin
hay cách thức hạch toán cổ phiếu quỹ; quy trình nộp hồ sơ để Ủy ban Chứng khoán
Nhà nước duyệt; các quy định về tài liệu báo cáo; các văn bản pháp luật điều chỉnh
hoạt động mua lại cổ phiếu. Theo dữ liệu do Công ty Cổ phần StoxPlus công bố thì
ở Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2015-2021 các công ty thực hiện hoạt động mua
lại cổ phiếu nhiều nhất vào những năm 2017, 2018. Trong số đó chủ yếu tập trung tại
các công ty ngành tài chính là có lượng mua lại cổ phiếu nhiều nhất tại Việt Nam.
Bên cạnh đó, thị trường chứng khoán Việt Nam trong
LỜI CAM ĐOAN ...................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ........................................................................................................... ii
MỤC LỤC ................................................................................................................ iii
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT .................................................................................. vi
DANH MỤC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ ................................................................. vii
TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LUẬN VĂN ......................................... viii
LỜI MỞ ĐẦU ............................................................................................................ 1
1 Tính cấp thiết của đề tài .......................................................................... 1
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt
động mua lại cổ phiếu ................................................................................. 3
2.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu trên thế giới .......................... 3
2.2. Tổng quan các công trình nghiên cứu tại Việt Nam .......................... 6
2.3. Khoảng trống nghiên cứu ..................................................................... 8
3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu ......................................................... 9
3.1. Mục tiêu nghiên cứu ......................................................................... 10
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu ........................................................................ 10
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ........................................................ 11
4.1. Đối tượng nghiên cứu ...................................................................... 11
4.2. Phạm vi nghiên cứu .......................................................................... 11
5. Phương pháp nghiên cứu...................................................................... 11
6. Kết cấu của đề tài .................................................................................. 12
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI HOẠT
ĐỘNG MUA LẠI CỔ PHIẾU ............................................................................... 13
1.1. Các khái niệm về hoạt động mua lại cổ phiếu ................................. 13
1.1.1. Khái niệm về cổ phiếu ................................................................... 13
1.1.2. Khái niệm về hoạt động mua lại cổ phiếu .................................... 13
iv
1.2. Các hình thức mua lại cổ phiếu ........................................................ 18
1.2.1. Mua lại cổ phiếu với giá cố định .................................................. 18
1.2.2. Mua lại cổ phiếu theo hình thức đấu giá kiểu Hà Lan ................. 20
1.2.3. Mua lại cổ phiếu trên thị trường mở ............................................. 21
1.2.4. Mua lại cổ phiếu có khả năng chuyển nhượng từ các cổ đông tư
nhân ......................................................................................................... 22
1.2.5. Mua lại cổ phiếu liên quan đến chứng khoán phái sinh ............... 23
1.3. Tác động của hoạt động mua lại cổ phiếu ....................................... 24
1.3.1. Tác động lên hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp thực
hiện hoạt động mua lại cổ phiếu ............................................................. 24
1.3.2. Tác động của hoạt động mua lại cổ phiếu lên giá cổ phiếu trong
ngắn hạn của doanh nghiệp thực hiện .................................................... 28
1.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động mua lại cổ phiếu ................. 34
CHƯƠNG 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .................................................. 39
2.1. Mô hình nghiên cứu ........................................................................... 39
2.2. Dữ liệu nghiên cứu ............................................................................. 45
2.3. Phương pháp xử lý số liệu ................................................................. 45
CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN .............................. 47
3.1. Thống kê mô tả ................................................................................... 47
3.2. Phân tích tương quan ........................................................................ 52
3.3. Phân tích mô hình hồi quy ................................................................ 54
3.4. Kết quả nghiên cứu ............................................................................ 62
CHƯƠNG 4. KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý ................................................................. 64
4.1. Kết luận ............................................................................................... 64
4.2. Hàm ý .................................................................................................. 65
4.2.1. Hàm ý đối với doanh nghiệp ......................................................... 65
4.2.1.1. Đối với tổng tài sản đầu kỳ của công ty..................................... 65
4.2.1.2. Đối với tiền và tương đương tiền của công ty ........................... 66
v
4.2.1.3. Đối với tỷ lệ đòn bẩy của công ty .............................................. 67
4.2.1.4. Đối với tỷ lệ chi trả cổ tức tiền mặt ........................................... 68
4.2.1.5. Đối với thu nhập trên giá ........................................................... 68
4.2.1.6. Đối với quyền chọn chứng khoán cho nhân viên của công ty ... 69
4.2.1.7. Đối với quy mô ban điều hành của công ty ............................... 70
4.2.1.8. Đối với việc kiêm nghiệm giữa CEO và Chủ tịch hội động quản
trị trong Công ty ...................................................................................... 71
4.2.2. Hàm ý đối với nhà đầu tư .............................................................. 72
4.3. Một số kiến nghị tới cơ quan quản lý ............................................... 73
4.3.1. Kiến nghị với Bộ Tài chính ........................................................... 73
4.3.2. Kiến nghị với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước ............................. 75
4.4. Hạn chế nghiên cứu và hướng nghiên cứu ...................................... 76
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................... 78
PHỤ LỤC ................................................................................................................. 83
vi
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
Chữ viết tắt Nội dung
DN Doanh nghiệp
UBCKNN Ủy ban chứng khoán nhà nước
HĐQT Hội đồng quản trị
SGDCK Sở giao dịch chứng khoán
TTCK Thị trường chứng khoán
VIF Hệ số phóng đại phương sai
vii
DANH MỤC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ
BẢNG BIỂU
Bảng 4.1. Thống kê doanh nghiệp theo ngành nghề ........................................ 48
Bảng 4.2. Thống kê mô tả biến khảo sát .......................................................... 49
Bảng 4.3. Phân tích tương quan ....................................................................... 52
Bảng 4.4. Kết quả hồi quy dựa trên mô hình probit ......................................... 55
Bảng 4.5. Kết quả hồi quy dựa trên mô hình xtprobit ...................................... 57
Bảng 4.6. Tóm tắt kết quả nghiên cứu ............................................................. 63
HÌNH VẼ
Hình 1.1. Các đối tượng tham gia thị trường tài chính liên quan tới hoạt động
mua lại cổ phiếu ........................................................................................................ 17
Hình 2.2. Mua lại cổ phiếu với giá cố định ...................................................... 19
Hình 2.3. Mua lại cổ phiếu theo hình thức đấu giá kiểu Hà Lan ..................... 20
viii
TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LUẬN VĂN
Nghiên cứu xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động mua lại cổ phiếu
tại các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Mẫu nghiên
cứu gồm 420 quan sát trong giai đoạn 2015 - 2021. Kết quả nghiên cứu chỉ ra
rằng quy mô công ty, dòng tiền tự do có quan hệ tích cực tới hoạt động mua lại
cổ phiếu, từ đó hỗ trợ giả thuyết về chi phí đại diện và dòng tiền tự do. Kết quả
nghiên cứu cũng ủng hộ giả thuyết về định giá thấp và giả thuyết về cấu trúc
vốn tối ưu, chính sách cổ tức và chính sách bán cổ phiếu cho nhân viên đều
tương quan dương đến hoạt động mua lại cổ phiếu. Nghiên cứu cũng chỉ ra
bằng chứng không nhất quán về mối quan hệ giữa giá trị thị trường trên giá trị
sổ sách của cổ phiếu và hoạt động mua lại cổ phiếu. Đối với nhóm nhân tố bộ
máy quản trị, quy mô, vai trò kiêm nhiệm của CEO và Chủ tịch hội đồng quản
trị được cho là có tác động tích cực đến hoạt động mua lại, đây là điểm mới so
với các nghiên cứu thực hiện tại Việt Nam trước đây. Nghiên cứu cho thấy các
công ty mua lại cổ phiếu của mình để: Phân phối tiền mặt dư thừa cho nhà đầu
tư; điều chỉnh cơ cấu vốn; giải quyết các vấn đề quản trị; gửi các tín hiệu đến
thị trường. Kết luận được thể hiện qua kết quả phân tích.
Với kết quả nghiên cứu ở trên, tác giả khẳng định rằng, các doanh nghiệp
cần giữ một tỷ lệ tiền mặt mục tiêu để bảo đảm hoạt động cần thiết. Ban điều
hành cần suy nghĩ về lợi ích của công ty và nhà đầu tư trước khi quyết định
phân phối lợi nhuận, đặc biệt lúc lựa chọn giữa hai cách chi trả cổ tức và mua
lại. Doanh nghiệp cũng có thể mua lại cổ phiếu để tăng cường niềm tin tại thị
trường tài chính hoặc đạt tới một cấu trúc vốn tối ưu.
Thông qua kết quả nghiên cứu, tác giả đi đến kết luận rằng các công ty
hiện nay mua lại cổ phiếu của mình để phân phối tiền mặt dư thừa cho nhà đầu
tư, điều chỉnh cơ cấu vốn, giải quyết các vấn đề quản trị và gửi các tín hiệu đến
thị trường. Với kết quả nghiên cứu này, tác giả cho rằng các doanh nghiệp cần
ix
duy trì một tỷ lệ tiền mặt mục tiêu nhằm đảm bảo hoạt động khi cần thiết. Ban
điều hành cần cân nhắc lợi ích của công ty và của cổ đông trước khi quyết định
phân phối lợi nhuận, đặc biệt khi lựa chọn giữa hai phương thức chi trả cổ tức
và mua lại. Doanh nghiệp cũng có thể mua lại cổ phiếu để củng cố và tăng
cường niềm tin cho thị trường tài chính, hoặc nhằm đạt tới cấu trúc vốn tối
