LUẬN VĂN THẠC SĨ HOÀN THIỆN CƠ CHẾ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG HẢI QUAN TẠI VIỆT NAM
CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HẢI QUAN VÀ
CƠ CHẾ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG HẢI QUAN
1.1. Tổng quan về hải quan
1.1.1. Khái niệm hải quan
Kể từ khi quốc gia xuất hiện thì các mối quan hệ giữa các quốc gia
cũng xuất hiện. Trong các mối quan hệ đó thì mối quan hệ về kinh tế (hoạt
động mua bán, trao đổi hàng hóa giữa các quốc gia) là quan hệ phổ biến và
phát triển nhất. Để quản lý các hoạt động trao đổi, mua bán hàng hóa và các
hoạt động khác có liên quan, các quốc gia đã tổ chức một lực lượng “canh gác
biên cương của tổ quốc về mặt kinh tế”, và lực lượng đó được gọi là Hải
quan. Trong điều kiện hội nhập, để điều hòa hoạt động của Hải quan các
nước, Hội đồng hợp tác hải quan (nay là Tổ chức hải quan thế giới – WCO)
đã được thành lập.
Lịch sử hình thành và phát triển của Hải quan gắn liền với sự xuất hiện
của Nhà nước, sự phát triển của quan hệ hàng hóa – tiền tệ và quan hệ kinh tế
quốc tế. Cùng với sự ra đời của các khu vực mậu dịch trên thế giới và sự phát
triển của ngoại thương, Hải quan đã ra đời và ngày càng được củng cố, hoàn
thiện và phát triển.
Hải quan là một từ gốc hán việt, được du nhập vào nước ta từ năm
1945, khi Hải quan Trung Quốc giúp nước ta cải tổ lại lực lượng Thuế quan
do thực dân Pháp để lại. Từ “Hải quan” là từ rút gọn từ từ gốc “Hải ngoại
thuế quan” mang ý nghĩa người quản lý thuế đối với các mặt hàng từ bên
ngoài vào theo đường biển.
Trong từ điển tiếng Việt được Viện ngôn ngữ xuất bản 2005, hải quan
được hiểu là việc kiểm tra, giám sát và đánh thuế các mặt hang khi xuất cảnh,
nhập cảnh.
- 8 -
Trong Đại từ điển Tiếng Việt (Nguyễn Như Ý, Nguyễn Văn Khang, Vũ
Quang Hào và Phan Xuân Thành, 2011, p.771), Hải quan có nghĩa là “công
tác kiểm soát, đánh thuế hàng hóa XNC”, hay là “cơ quan làm công tác kiểm
soát, đánh thuế hàng hóa XNC”.
Đối với Tổ chức Hải quan thế giới “Glossary of international customs
terms” (WCO, 1995) “Hải quan là cơ quan chính phủ chịu trách nhiệm thi
hành luật Hải quan và chịu trách nhiệm thu thuế và lệ phí XNK, đồng thời
cũng chịu trách nhiệm thi hành các luật lệ khác liên quan tới việc NK, quá
cảnh và XK hàng hóa.”
Theo pháp luật Việt Nam, hải quan được hiểu là cơ quan kiểm soát và
đánh thuế với đối tượng quản lý chính là “hàng hóa được XK, NK, quá cảnh,
PTVT xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh của tổ chức, cá nhân trong nước và
nước ngoài trong lãnh thổ hải quan” (Quốc hội, 2014, Luật Hải quan, Điều 1).
Ngoài ra, khái niệm hải quan cũng được định nghĩa dưới nhiều cách
khác nhau, tùy thuộc vào cách tiếp cận. Ví dụ:
- Theo cách tiếp cận là một cơ quan NN, Hải quan được định nghĩa là
cơ quan do NN thành lập để thực hiện chức năng QLNN đối với hoạt động
XK, NK, xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh. Công ước Kyoto, 1973 đã định
nghĩa như sau về hải quan: “Hải quan là cơ quan của chính phủ chịu trách
nhiệm thi hành Luật Hải quan và thu thuế hải quan và thếu khác. Đồng thời
cũng chịu trách nhiệm thi hành các luật lệ khác có liên quan đến việc NK,
XK, vận chuyển hay lưu kho hàng hóa”.
- Dưới góc độ nghiệp vụ, HQ được xem xét ở các nghiệp vụ cơ bản:
Thứ nhất, Kiểm tra HQ; thứ hai, giám sát HQ; thứ ba, kiểm soát HQ.
MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ...........................................................................................iii
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT.........................................................................iv
DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ............................................................... v
TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LUẬN VĂN ..................................vi
PHẦN MỞ ĐẦU......................................................................................... - 1 -
CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HẢI QUAN VÀ CƠ
CHẾ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG HẢI QUAN .......................................... - 7 -
1.1. Tổng quan về hải quan .................................................................... - 7 -
1.1.1. Khái niệm hải quan.................................................................... - 7 -
1.1.2. Các HĐHQ cơ bản ................................................................... - 10 -
1.1.3. Cơ quan quản lý hoạt động hải quan tại Việt Nam.............. - 22 -
1.2. Tổng quan về Cơ chế quản lý hoạt động hải quan ..................... - 26 -
1.2.1. Khái niệm cơ chế quản lý hoạt động hải quan...................... - 26 -
1.2.2. Nội dung cơ chế quản lý hoạt động hải quan........................ - 27 -
1.2.3. Nguyên tắc vận hành của cơ chế quản lý hoạt động hải quan .....
.............................................................................................................. - 28 -
1.3. Sự cần thiết phải hoàn thiện cơ chế quản lý HĐHQ .................. - 29 -
1.3.1. Sự phát triển của hoạt động XNK hàng hóa......................... - 29 -
1.3.2. Sự phát triển của các hoạt động TMĐT. ............................... - 33 -
1.3.3. Các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực hải quan ngày
càng tăng............................................................................................. - 36 -
1.3.4. Yêu cầu của sự HNQT............................................................. - 38 -
CHƢƠNG 2: THỰC TRẠNG CƠ CHẾ QUẢN LÝ HĐHQ TẠI VIỆT
NAM .......................................................................................................... - 40 -
2.1. Thực trạng cơ chế quản lý thủ tục hải quan. .............................. - 40 -
2.1.1.Tình hình triển khai áp dụng TTHQĐT ở Việt Nam............ - 40 -
2.1.2. Cơ chế một cửa quốc gia, cơ chế một cửa ASEAN............... - 47 -
2.2. Thực trạng cơ chế quản lý hoạt động kiểm tra hải quan........... - 52 -
ii
2.3. Thực trạng cơ chế quản lý giám sát hải quan............................. - 58 -
2.4. Cơ chế quản lý thu thuế hải quan ................................................ - 61 -
2.5. Quản lý hải quan trong hoạt động TMĐT .................................. - 67 -
2.6. Xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật về hải quan............... - 68 -
CHƢƠNG 3: MỘT SỐ ĐỀ XUẤT HOÀN THIỆN CƠ CHẾ QUẢN LÝ
HĐHQ TẠI VIỆT NAM.......................................................................... - 75 -
3.1. Định hƣớng và mục tiêu hoàn thiện cơ chế quản lý HĐHQ tại Việt
Nam......................................................................................................... - 75 -
3.2. Giải pháp hoàn thiện cơ chế quản lý HĐHQ .............................. - 78 -
3.2.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật về quản lý HĐHQ ............... - 78 -
3.2.2. Hoàn thiện hệ thống hải quan điện tử. .................................. - 81 -
3.2.3. Đổi mới phƣơng thức quản lý, kiểm tra chuyên ngành. ...... - 82 -
3.2.4. Hoàn thiện cơ chế QLRR:....................................................... - 83 -
3.2.5. Hoàn thiện công tác kiểm tra sau thông quan ...................... - 85 -
3.2.6. Hoàn thiện tổ chức bộ máy quản lý HĐHQ.......................... - 85 -
KẾT LUẬN............................................................................................... - 88 -
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO................................................ - 89 -
iii
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của
riêng tôi.
Các kết quả nêu trong luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công
trình nào khác. Các số liệu trong luận văn là trung thực, có nguồn gốc rõ
ràng,được trích dẫn đúng theo quy định.
Tôi xin chịu trách nhiệm về tính chính xác và trung thực của luận văn này.
Hà Nội, ngày 20 tháng 7 năm 2022
Tác giả luận văn
Phạm Thuỳ Linh
iv
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
QLNN Quản lý nhà nước
DN Doanh nghiệp
XK Xuất khẩu
NK Nhập khẩu
QLRR Quản lý rủi ro
XNK Xuất nhập khẩu
XNC
PTVT
Xuất nhập cảnh
Phương tiện vận tải
QPPL Quy phạm pháp luật
CNTT Công nghệ thông tin
TMĐT Thương mại điện tử
HTQT Hợp tác quốc tế
CX Chế xuất
HĐHQ Hoạt động hải quan
HNQT Hội nhập quốc tế
NSNN Ngân sách nhà nước
SX Sản xuất
XH Xã hội
KT-XH Kinh tế - xã hội
XHCN Xã hội chủ nghĩa
NN Nhà nước
TTCP Thủ tướng Chính phủ
HQ Hải quan
VPPL Vi phạm pháp luật
TTHQ Thủ tục hải quan
TTHC Thủ tục hành chính
v
DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ
Hình 1.1. Sơ đồ cơ cấu tổ chức của hải quan Việt Nam ....................... - 25 -
Bảng 1.1. Tổng kim ngạch XNK hàng hóa của Việt Nam (2017- 2021).......
.................................................................................................................... - 30 -
Bảng 1.2. Thống kê số vụ vi phạm pháp luật hải quan giai đoạn........ - 37 -
2017 – 2021................................................................................................ - 37 -
Hình 2.1. Mô hình kết nối cơ chế một cửa quốc gia và cơ chế............. - 48 -
một cửa ASEAN ....................................................................................... - 48 -
Bảng 2.1. Tình hình phân luồng hàng hóa XNK................................... - 55 -
vi
TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LUẬN VĂN
Hệ thống hóa lý thuyết về hải quan, QLNN về hải quan và cơ chế quản
lý HĐHQ; các nội dung cơ bản của hoạt động quản lý hải quan.
Tìm hiểu sự cần thiết phải hoàn thiện cơ chế quản lý HĐHQ.
Tìm hiểu thực trạng cơ chế quản lý HĐHQ tại Việt Nam; phân tích ưu
điểm và hạn chế của cơ chế quản lý HĐHQ tại Việt Nam thông qua việc phân
tích một số khía canh cụ thể như: thủ tục hải quan, cơ chế một cửa, kiểm tra
giám sát hải quan...Từ đó đưa ra các giải pháp hoàn thiện cơ chế quản lý
HĐHQ.
- 1 -
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Đặt vấn đề
Việc trở thành thành viên của nhiều tổ chức quốc tế như: Hiệp hội các
quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Diễn đàn hợp tác kinh tế Châu Á – Thái
Bình Dương (APEC), tổ chức Thương mại thế giới (WTO), tổ chức hải quan
thế giới (WCO)..., nền kinh tế Việt Nam ngày càng có độ mở cao. Đây vừa là
cơ hội, vừa là thách thức đối với Việt Nam. Để có thể thích ứng, Việt Nam đã
rất cố gắng trong việc thay đổi cơ chế, chính sách, nhanh chóng thúc đẩy đổi
mới, hiện đại hóa cơ chế, chính sách trong quản lý thương mại nói chung, quy
định QLNN về HQ nói riêng để thích ứng với tình hình mới, nhằm tạo thuận
lợi tối đa cho hoạt động thương mại quốc tế, đồng thời nghiêm túc chấp hành,
thực hiện tốt các quy định của pháp luật và đảm bảo an ninh, lợi ích kinh tế
quốc gia.
Trải qua hơn 70 năm xây dựng và trưởng thành, không thể phủ nhận
rằng ngành HQ đang ngày một khẳng định được vai trò tối quan trọng trong
giai đoạn hội nhập kinh tế quốc tế. Đây được coi là đơn vị tuyến đầu biên
giới, có trách nhiệm kiểm soát HQ đối với hoạt động kinh tế đối ngoại, XNK,
đầu tư, du lịch. Ngoài ra, cơ quan HQ còn có đóng góp vô cùng quan trọng
đối với công tác QLNN với mục đích bảo vệ an ninh quốc gia thông qua việc
kiểm tra XK - NK hàng hóa, thu thuế XK - NK theo quy định của pháp luật.
Việt Nam là quốc gia có đường biên giới trải khắp chiều dài đất nước,
giáp với 03 quốc gia Campuchia, Lào, Trung Quốc. Trong điều kiện địa hình
tự nhiên đặc trưng, ngoài các cửa khẩu chính ngạch, để giao thương nhanh
chóng, dễ dàng hơn còn tồn tại một số lối mòn, lối mở giúp cho các hoạt động
buôn lậu, gian lận thương mại trở nên ngày một tinh vi, phức tạp, gây ảnh
hưởng không nhỏ đến kết quả trong nước và ngân sách bị thất thu. Trước tình
hình đó, công tác QLNN về HQ được yêu cầu cải cách, thay đổi theo hướng
tích cực, hiệu lực, hiệu quả hơn Hiện nay, đi đôi với sự phát triển không
- 2 -
ngừng của CNTT, các hoạt động buôn bán qua nền tảng TMĐT đang dần
chiếm lĩnh thị trường, trong đó bao gồm cả các hoạt động TMĐT xuyên biên
giới, nếu không ban hành các điều luật, quy định riêng thì việc kiểm soát các
thành phần tham gia giao dịch TMĐT sẽ trở nên vô cùng khó khăn.
Do đó, đề tài nghiên cứu “Hoàn thiện cơ chế quản lý HĐHQ tại Việt
Nam” có ý nghĩa thiết thực, xác định vai trò của Hải quan Việt Nam, tăng
cường hiệu quả quản lý các HĐHQ.
2. Tình hình nghiên cứu
Hiện nay, không có nhiều công trình, đề tài nghiên cứu về lĩnh vực
QLNN về HQ. Các công trình, đề tài làm về vấn đề này tập trung chủ yếu
trong các giai đoạn trước nên đã cũ và cần cập nhật lại theo những quy định
pháp luật mới và tình hình thực tiễn hiện nay.
Các đề tài nghiên cứu về vấn đề QLNN về HQ trước đây tập trung theo
hai hướng chính:
Đề tài “Đổi mới hoạt động của Cục Hải quan tỉnh, liên tỉnh, thành phố
trực thuộc Trung ương”, chuyên ngành QLNN, Học viện Hành chính Quốc
gia của Vũ Hoàng Dương (2002). Tại thời điểm nghiên cứu, tổ chức hoạt
động của HQ và nghiệp vụ HQ của cán bộ HQ vân tồn tại nhiều nhược điểm.
Trải qua quá trình hình thành và từng bước hiện đại hoá, cơ cấu, bộ máy tổ
chức đã có nhiều thay đổi nên giá trị thực tiễn của luận văn không còn nhiều.
Đề tài “QLNN về hải quan từ thực tiễn Cục Hải quan Hải Phòng”,
chuyên ngành Quản lý hành chính công, Học viện Hành chính Quốc gia của
Nguyễn Tuấn Ngọc (2013). Lấy dẫn chứng là Cục Hải quan Hải Phòng, luận
văn tập trung phân tích tình hình thực tế quản lý HQ ở địa phương, từ đó đưa
ra một số phương hướng giải quyết nhằm hoàn thiện, góp phần nâng cao hoạt
động QLNN về HQ trong giai đoạn đổi mới.
- 3 -
Nghiên cứu về “QLNN về hải quan tại Cục Hải quan Thành phố Hà Nội”,
chuyên ngành Quản lý hành chính công, Học viện Hành chính Quốc gia của
Dương Thị Kim Oanh (2014). Luận văn đã đưa ra những định nghĩa và đặc điểm
của QLNN về HQ; thực trạng hoạt động QLNN về HQ tại Cục Hải quan Thành
phố Hà Nội được phân tích, đánh giá, từ đó đưa ra ưu điểm, tồn tại của hoạt
động QLNN về HQ tại Cục Hải quan Thành phố Hà Nội. Từ đó, đưa ra những
biện pháp nhằm tăng cường hiệu quả quản lý HĐHQ tại Cục Hải quan thành phố
Hà Nội.
- Các đề tài nghiên cứu QLNN về HQ ở một số mặt công tác, bao gồm:
Luận văn “Cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực hải quan”,
chuyên ngành Quản lý hành chính công, Học viện hành chính Quốc gia của
Nguyễn Đức Hạnh (2000). Luận văn tập trung nghiên cứu về những vấn đề
về TTHC trong lĩnh vực HQ, từ đó đưa ra các phương án để hiện đại hoá
TTHC. Mặc dù vậy, do thời gian đã lâu nên hiện tại không còn nhiều giá trị
thực tiễn.
Đề tài “Thủ tục hải quan điện tử đối với các DN CX tại Hải Phòng”,
chuyên ngành Quản lý công, Học việc Hành chính Quốc gia của Trần Ngọc
Tuấn (2014). Nghiên cứu đi sâu vào TTHQ điện tử ở Hải Phòng; ưu và nhược
điểm khi sử dụng TTHQ điện tử; ngoài ra, nghiên cứu còn đưa ra kinh
nghiệm, bài học của HQ một số quốc gia khác, từ đó đề xuất
