LUẬN VĂN THẠC SĨ HOÀN THIỆN QUY TRÌNH QUYẾT TOÁN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC HẰNG NĂM TRÌNH QUỐC HỘI
1. “Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu”
Ngân sách nhà nước (NSNN) là kế hoạch tài chính vĩ mô, là khâu tài chính
chủ đạo của nền tài chính quốc gia. NSNN phản ánh các mối quan hệ kinh tế giữa
nhà nước với các chủ thể trong nền KT-XH, phát sinh trong quá trình phân phối và
phân phối lại của cải xã hội, giúp nhà nước sử dụng nguồn tài chính để phục vụ các
nhu cầu chi tiêu nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Trong bối cảnh
hạn hẹp của nguồn lực tài chính quốc gia, việc quản lý và sử dụng NSNN tiết kiệm,
hiệu quả là đòi hỏi cấp thiết của Chính phủ nhằm phát triển kinh tế - xã hội nhanh
và bền vững.
Trong quản lý NSNN, khâu quyết toán NSNN là khâu cuối cùng của chu trình
quản lý ngân sách, sau khâu lập, xây dựng dự toán NSNN và khâu phân bổ, sử dụng
NSNN. Sau một năm thực hiện NSNN, quyết toán NSNN giữ vai trò quan trọng
nhằm xem xét, đánh giá lại quá trình thu, chi NSNN. Quyết toán NSNN là việc so
sánh kết quả thu, chi NSNN với dự toán NSNN được cơ quan có thẩm quyền giao,
đồng thời đánh giá lại giai đoạn chấp hành, điều hành NSNN và các nội dung liên
quan đến quản lý, sử dụng NSNN. Trên cơ sở số liệu quyết toán NSNN, các cơ quan
quản lý sử dụng để phân tích tình hình TC-NS của đất nước, từ đó xây dựng cơ chế,
chính sách TC-NS phù hợp để quản lý, sử dụng nguồn lực TC quốc gia hiệu quả,
tối ưu. Có thể thấy, qua khâu quyết toán NSNN, các nhà quản lý tài chính, ngân
sách có cái nhìn đầy đủ, toàn diện về quá trình quản lý, sử dụng NSNN, từ đó đưa
ra các giải pháp góp phần quản lý một cách tiết kiệm, hiệu quả và minh bạch nguồn
lực TC nhà nước.
Trong thời gian qua, cùng với những tiến bộ trong quản lý tài chính và NS,
công tác tổng hợp, lập BCQT NSNN ở Việt Nam cũng dần được hoàn thiện. Số liệu
quyết toán NSNN về cơ bản đã phản ánh tình hình TC-NS và có cơ sở tin cậy. Nội
dung, quy trình quyết toán đã được quy định chặt chẽ hơn, nhất là trách nhiệm của
các đơn vị sử dụng ngân sách (ĐVSDNS), đơn vị dự toán (ĐVDT) cấp trên và cơ
quan NN các cấp đã được quy định cụ thể theo hướng nâng cao tính tự chủ, tự chịu
2
trách nhiệm của đơnvị cơ sở và cấp dưới trực thuộc. Tỷ lệ tán thành thông qua Nghị
Quyết về phê chuẩn quyết toán NSNN đạt mức cao: năm 2016 là 94,48%, năm 2017
là 91,53%, năm 2018 là 93,17%, năm 2019 là 95,99%, năm 2020 là 90,96%.
Bên cạnh những kết quả đạt được, quyết toán NSNN cũng bộc lộ nhiều bất cập
như: các đơn vị nộp báo cáo chậm; thời gian QT NSNN kéo dài làm ảnh hưởng đến
tính thời sự của số liệu QT NSNN, không hỗ trợ được việc xây dựng dự toán cho
năm sau và việc cung cấp số liệu cho Tổng Kế toán nhà nước cũng không kịp thời.
Theo quy định tại Khoản7 Điều 70 Luật NSNN, QH xem xét, phê chuẩn QT NSNN
chậm nhất là 18 tháng sau khi kết thúc năm NS. Quy định của Luật NSNN về thời
gian QH phê chuẩn quyết toán như trên là quá dài, làm giảm vai trò, ý nghĩa của
công tác quyết toán NSNN. Vì vậy, tại khoản 6 Điều 3 Nghị quyết số 53/2022/QH15
ngày 15/6/2022 của QH về phê chuẩn quyết toán NSNN năm 2020, QH giao CP
khẩn trương báo cáo QH lộ trình rút ngắn thời gian, quy trình QT NSNN hằng năm
theo Nghị quyết số 22/2021/QH15 ngày 28/7/2021 của QH, trong đó nghiên cứu rút
ngắn thời gian, quy trình QT NSNN so với hiện hành để trình QH xem xét, phê
chuẩn QT NSNN hằng năm vào kỳ họp cuối năm tiếp theo, góp phần tăng cường kỷ
luật, kỷ cương và nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng NSNN.
Theo yêu cầu của QH và từ thực tiễn công tác quyết toán NSNN các năm qua
cho thấy, việc hoàn thiện quy trình QT NSNN nhằm rút ngắn thời gian trình QH
phê chuẩn QT NSNN hằng năm là cần thiết, hướng tới mục đích quản lý NSNN
ngày càng công khai, minh bạch và hiệu quả. Đồng thời, giúp các cơ quan quản lý
NS có cái nhìn tổng thể về công tác quyết toán NSNN, nhanh chóng tiếp cận, triển
khai công việc và đáp ứng các yêu cầu, nhiệm vụ mới đặt ra.
Xuất phát từ lý do trên, tác giả đã chọn đề tài: “Hoàn thiện quy trình quyết
toán ngân sách nhà nước hằng năm trình Quốc hội" để nghiên cứu.
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu
Quyết toán NSNN là giai đoạn cuối cùng trong chu trình NS, nhằm đánh giá lại
toàn diện từ khâu lập, quyết định dự toán, khâu chấp hành dự toán và khâu kế toán
NS. Quyết toán NSNN là nội dung có tính chuyên môn đặc thù, với các bước cụ thể
3
về kiểm tra, đối chiếu số liệu để xác định chính thức số thu, chi, bội chi NSNN, từ đó
tổng hợp, lập báo cáo quyết toán (BCQT) NSNN hàng năm trình QH xem xét, phê
chuẩn.
Một số đề tài, chuyên đề đã nghiên cứu về quyết toán NSNN và có những thành
công nhất định:
- Bùi Tiến Hanh(2011) đã đưa ra những nội dung cơ bản mà một quyết toán
NSNN cần phải đạt được. Tác giả cũng đã nghiên cứu những nguyên tắc quyết toán
NSNN, yếu tố ảnh hưởng đến quyết toán NSNN, quy trình và các cơ quan nhà nước
tham gia QT NSNN. Trên cơ sở lý luận cơ bản về quyết toán NSNN, luận án đi sâu
nghiên cứu thực trạng của công tác quyết toán NSNN hiện hành từ đó phân tích những
kếtquả đạt được, những bất cập trong công tác QT NSNN, đồng thời làm rõ những
nguyên nhân khách quan, nguyên nhân chủ quan của những yếu kém, bất cập đó. Từ
cơ sở lý luận và những bất cập của công tác QT NSNN, luận án đề xuất một số giải
pháp nhằm hoàn thiện công tác quyết toán NSNN.
- Ủy ban Tài chính, Ngân sách (UBTCNS) của QH(2012) đã trình bày các giai
đoạn phát triển của công tác QT kể từ khi chưa có Luật NSNN cho đến nay. Đề tài cho
thấy, mặc dù đã có nhiều thay đổi trong công tác QT NSNN nhưng có một số nội dung
có tính nguyên tắc không thay đổi đó là quy trình lập quyết toán NSNN từ dưới lên,
cùng với đó là việc CQTC luôn là cơ quan lập, tổng hợp BCQTNS trình cấp có
thẩmquyền xem xét,phê chuẩn. HĐND luôn là cơ quan phê chuẩn NS ở địa phương
và QH luôn là cơ quan phê chuẩn quyết toán NSNN. Trước nhiều vấn đề bất cập được
nêu trong đề tài, tác giả cũng đã trình bày nhiều giải pháp để khắc phục. Tất cả các
giải pháp đưa ra đều có tính hai mặt, có mặt ưu và mặt hạn chế và cũng chưa thể giải
quyết được triệt để các hạn chế phát sinh.
- Lê Thị Thúy (2017) đã khái quát các nguyên tắc của quyết toán NSNN
LỜI CAM ĐOAN ...........................................................................................................i
LỜI CẢM ƠN................................................................................................................ii
PHẦN MỞ ĐẦU............................................................................................................ 1
CHƯƠNG I. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUYẾT TOÁN
NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ QUY TRÌNH QUYẾT TOÁN NGÂN SÁCH
NHÀ NƯỚC .................................................................................................................. 8
1.1. Ngân sách nhà nước............................................................................................... 8
1.1.1. Khái niệm ngân sách nhà nước....................................................................8
1.1.2. Chu trình NS nhà nước .................................................................................9
1.2. Quyết toán ngân sách nhà nước .........................................................................10
1.2.1. Khái niệm quyết toán ngân sách nhà nước .................................................10
1.2.2. Vai trò của quyết toán ngân sách nhà nước ................................................12
1.2.3. Những nguyên tắc cơ bản của quyết toán ngân sách nhà nước ..................13
1.3. Quy trình quyết toán ngân sách nhà nước.......................................................18
1.3.1. Khái niệm, nội dung quy trình quyết toán ngân sách nhà nước .................18
1.3.2.Các thành phần tham gia vào quy trình quyết toán NSNN .........................21
1.3.3. Những nhân tố ảnh hưởng đến quy trình quyết toán ngân sách nhà nước .26
1.4. Kinh nghiệm quốc tế về quyết toán NSNN và bài học cho Việt Nam............28
1.4.1 Kinh nghiệm quốc tế....................................................................................28
1.4.2. Bài học kinh nghiệm...................................................................................32
CHƯƠNG 2. THỰC TRẠNG QUY TRÌNH QUYẾT TOÁN NGÂN SÁCH
NHÀ NƯỚC HẰNG NĂM GIAI ĐOẠN 2016-2020...............................................34
2.1. Khái quát về Bộ Tài chính và bộ máy quyết toán ngân sách nhà nước ........34
2.1.1. Khái quát về Bộ Tài chính ..........................................................................34
2.1.2. Bộ máy quyết toán NS nhà nước tại BTC ..................................................37
2.2. Thực trạng quy trình quyết toán NS nhà nước hằng năm trình QH giai đoạn
2016-2020......................................................................................................................38
2.2.1 Tổng hợp, lập BCQT NSNN .......................................................................38
2.2.2 Kiểm toán quyết toán NSNN.......................................................................46
2.2.3 Thẩm tra quyết toán NSNN .........................................................................48
2.2.4 Phê chuẩn quyết toán NSNN .......................................................................50
2.2.5 Công khai quyết toán ngân sách nhà nước ..................................................52
iv
2.3. Đánh giá việc thực hiện quy trình quyết toán NS nhà nước hằng năm ở Việt
Nam giai đoạn 2016-2020 ...........................................................................................52
2.3.1 Ưu điểm .......................................................................................................52
2.3.2 Hạn chế ........................................................................................................53
2.3.3 Nguyên nhân ................................................................................................55
CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUY TRÌNH QUYẾT TOÁN NS
NHÀ NƯỚC HẰNG NĂM TRÌNH QUỐC HỘI....................................................60
3.1. Định hướng hoàn thiện quy trình quyết toán ngân sách nhà nước hằng năm 60
3.2. Nguyên tắc hoàn thiện quy trình quyết toán ngân sách nhà nước hằng năm ..60
3.2.1 Nguyên tắc bảo đảm tính pháp lý ................................................................60
3.2.2. Nguyên tắc bảo đảm tính tuân thủ về thẩm quyền, trình tự, thủ tục quyết
toán ngân sách nhà nước.......................................................................................61
3.2.3 Nguyên tắc thống nhất.................................................................................61
3.2.4 Nguyên tắc khoa học....................................................................................62
3.2.5 Nguyên tắc thực tiễn ....................................................................................62
3.3 Giải pháp hoàn thiện quy trình quyết toán ngân sách nhà nước hằng năm
trình Quốc hội..............................................................................................................63
3.3.1. Hoàn thiện môi trường pháp lý...................................................................63
3.3.2. Xây dựng phương án rút ngắn quy trình, thời gian quyết toán NSNN
hằng năm ..............................................................................................................63
3.3.3. Xây dựng, hoàn thiện chế độ kế toán nhà nước..........................................68
3.3.4. Công khai, minh bạch thông tin quản lý, điều hành và sử dụng ngân sách70
3.3.5. Nâng cao trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị trong thực hiện quy trình
quyết toán ngân sách nhà nước.............................................................................73
3.3.6. Nâng cao chất lượng thẩm tra quyết toán ngân sách nhà nước ..................74
3.3.7. Tổ chức đào tạo, xây dựng đội ngũ cán bộ.................................................75
3.3.8. Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin................................................75
3.4. Kiến nghị ...............................................................................................................76
3.4.1. Quốc hội......................................................................................................76
3.4.2 Chính phủ.....................................................................................................79
KẾT LUẬN ..................................................................................................................81
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO..................................................................83
v
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
STT Ký hiệu Nguyên nghĩa
1 BCQT Báo cáo quyết toán
2 CQTC CQTC
3 ĐTPT Đầu tư phát triển
4 ĐVDT Đơn vị dự toán
5 ĐVSDNS Đơn vị sử dụng ngân sách
6 HĐND Hội đồng nhân dân
7 KTNN Kiểm toán Nhà nước
8 KT-XH Kinh tế - Xã hội
9 NS Ngân sách
10 NSNN Ngân sách nhà nước
11 NSĐP Ngân sách địa phương
12 NSTW Ngân sách trung ương
13 TC Tài chính
14 QH Quốc hội
15 QT Quyết toán
16 UBND Uỷ ban nhân dân
17 UBTCNS Ủy ban Tài chính, Ngân sách
18 UBTVQH Uỷ ban thường vụ Quốc hội
vi
DANH MỤC BẢNG, HÌNH VẼ
Bảng 2.1: Tổng hợp số liệu quyết toán NSNN giai đoạn 2016-2020..........................38
Bảng 2.2: Tỷ lệ tán thành của Đại biểu QH đối với quyết toán NSNN năm 2016-2020 50
Hình 2.1: Quyết toán NS địa phương theo quy định của Luật NSNN ........................44
Hình 3.1: Quy trình quyết toán NS nhà nước hằng năm..............................................64
vii
TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LUẬN VĂN
Để thực hiện đề tài “Hoàn thiện quy trình quyết toán ngân sách nhà nước hằng
năm trình Quốc hội”, trên cơ sở hệ thống hóa những lý luận cơ bản về NSNN và quyết
toán NSNN, tác giả đã phân tích và đánh giá quy trình quyết toán NSNN hằng năm
ở Việt Nam, từ đó đưa ra các giải pháp để hoàn thiện quy trình quyết toán NSNN
hằng năm trình QH.
Thứ nhất, tác giả hệ thống hóa cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn về quyết toán
NSNN và quy trình quyết toán NSNN, nghiên cứu các kinh nghiệm quốc tế để từ đó
rút ra bài học cho Việt Nam nhằm rút ngắn quy trình quyết toán NSNN hằng năm
trình QH.
Thứ hai, trên cơ sở giới thiệu khái quát về ngành Tài chính và bộ máy quyết
toán NSNN tại BTC, tác giả đã phân tích thực trạng quy trình quyết toán NSNN hằng
năm ở Việt Nam, bao gồm cả những đánh giá về ưu điểm, những hạn chế và nguyên
nhân của hạn chế.
Thứ ba, trên cở sở định hướng và nguyên tắc hoàn thiện quy trình QT NSNN
hằng năm trình QH, tác giả đã đưa ra các giải pháp về xây dựng phương án rút ngắn
quy trình QT NSNN hằng năm và mội số giải pháp về hoàn thiện môi trường pháp
lý, nâng cao chất lượng công tác thẩm tra QT NSNN, ứng dụng công nghệ thông
tin,... cũng như các kiến nghị với QH, CP nhằm hoàn thiện quy trình

