LUẬN VĂN THẠC SĨ MỐI QUAN HỆ GIỮA DÒNG TIỀN VÀ LỢI NHUẬN CỦA CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRONG NGÀNH XÂY DỰNG Ở VIỆT NAM
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu này tập trung vào các công ty xây dựng đang niêm yết trên 2 sàn giao dịch chứng khoán HNX và HOSE trong khoảng thời gian từ năm 2011 đến năm 2021. Các công ty nằm trong đối tượng nghiên cứu là các nhà thầu có phần lớn doanh thu đến từ hoạt động trực tiếp thi công các công trình xây dựng. Phạm vi nghiên cứu không bao gồm các công ty có phần lớn doanh thu đến từ một số lĩnh vực liên quan đến ngành xây dựng như kinh doanh bất động sản, buôn bán vật liệu xây dựng, cung cấp dịch vụ tư vấn, … Phạm vi nghiên cứu không bao gồm các công ty xây dựng mới niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán hoặc không đủ điều kiện hoặc đã hủy niêm yết từ lâu. Đối tượng nghiên cứu không bao gồm các công ty đại chúng đăng ký giao dịch trên sàn UPCOM. Việc lựa chọn đối tượng và phạm vi nghiên cứu nhằm nắm bắt đầy đủ các đặc điểm chính của ngành xây dựng trong nước, hạn chế kết quả nghiên
3
cứu bị ảnh hưởng từ những đặc điểm cá biệt của một nhóm công ty có thị phần nhỏ, không đủ điều kiện đặc trưng cho ngành xây dựng.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
Đề tài này được nghiên cứu nhằm thực hiện 3 nhiệm vụ:
• Làm rõ cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa dòng tiền và lợi nhuận của các công ty niêm yết trong ngành Xây dựng.
• Xây dựng mô hình phân tích mối quan hệ giữa dòng tiền và lợi nhuận của các công ty niêm yết trong ngành Xây dựng ở Việt Nam
• Thông qua kết quả nghiên cứu để kiến nghị các giải pháp tăng cường hiệu quả trong một số công tác quản trị dòng tiền và lợi nhuận của các công ty niêm yết trong ngành Xây dựng ở Việt Nam.
5. Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu này sử dụng kết hợp giữa các phương pháp định tính và định lượng. Trong đó, phương pháp định lượng sử dụng mô hình vec-tơ tự hồi quy cho dữ liệu bảng. Số liệu sau khi thu thập sẽ được xử lý bằng phần mềm EVIEWS để ước lượng các tham số trong mô hình. Phương pháp định tính bao gồm so sánh, tổng hợp, thu thập thông tin liên quan để đưa ra các giả thuyết phù hợp. Bên cạnh đó, nghiên cứu có sử dụng các loại biểu đồ khác nhau để mô tả số liệu, bao gồm biểu đồ đường, biểu đồ cột và biểu đồ hộp (box and whisker).
6. Ý nghĩa, tính ứng dụng của đề tài
Đề tài nghiên cứu này có ý nghĩa về mặt khoa học và thực tiễn. Về mặt khoa học, nghiên cứu đóng góp vào việc xây dựng các mô hình xác định các mối quan hệ giữa dòng tiền và lợi nhuận, cùng một số yếu tố liên quan như quy mô công ty, tác động của kinh tế vĩ mô. Về mặt thực tiễn, đề tài nghiên cứu là tài liệu tham khảo cho nhà quản trị của các công ty xây dựng. Các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán, hay các ngân hàng thương mại có thể sử dụng kết quả nghiên cứu trong quá trình đánh giá các công ty xây dựng để tiến hành đầu tư hay cho vay. Các cơ quan nhà
4
nước có thể sử dụng kết quả nghiên cứu trong công tác thực hiện và đánh giá hiệu quả của các chính sách liên quan đến ngành xây dựng.
7. Tổng quan các nghiên cứu trong nước và nước ngoài
Chủ đề nghiên cứu bao gồm các đối tượng cơ bản là dòng tiền, lợi nhuận và công ty xây dựng. Đã có nhiều nghiên cứu cả trong và ngoài nước về các đối tượng này. Một số nghiên cứu liên quan trong nước là:
• Nghiên cứu của Lê Thị Minh và các tác giả khác về tác động của dòng tiền tự do lên hiệu quả hoạt động của các công ty niêm yết ngành xây dựng, đăng trên tạp chí Công thương năm 2022. Nghiên cứu dựa trên mô hình tác động ngẫu nhiên (REM) để chỉ ra có mối tương quan ngược chiều giữa dòng tiền tự do và hiệu quả hoạt động của các công ty xây dựng (ROA). Nghiên cứu cũng cho thấy quy mô công ty có tương quan cùng chiều với ROA
• Nghiên cứu năm 2020 của Tô Lan Phương về tác động của quản trị dòng tiền đến khả năng sinh lợi của các công ty niêm yết ở Việt Nam. Nghiên cứu sử dụng 2 mô hình hồi quy để xác định tác động của dòng tiền trong các hoạt động kinh doanh, đầu tư và tài chính đến ROA và ROE. Kết quả cho thấy có sự tương quan cùng chiều của dòng tiền kinh doanh đến ROA và ROE, có tương quan ngược chiều của dòng tiền đầu tư và dòng tiền tài chính đến ROA và ROE.
• Nghiên cứu năm 2012 của Đoàn Thị Lệ Chi về ảnh hưởng của dòng tiền tự do lên hiệu quả hoạt động của các công ty Việt Nam. Nghiên cứu sử dụng mô hình tác động cố định (FEM) để đưa ra kết luận tỷ suất sinh lời của tài sản chịu tác động của các yếu tố dòng tiền tự do, sự tăng trưởng và quy mô công ty. Ảnh hưởng của các yếu tố khác như vòng quay tổng tài sản, tỷ lệ chi phí hoạt động, tỷ lệ nợ được xác định không có ý nghĩa thống kê.
Một số nghiên cứu ở nước ngoài liên quan đến đề tài này là:
• Nghiên cứu của Mohammad Ali AL HAYEK năm 2018 về mối quan hệ giữa doanh thu, lợi nhuận thuần và dòng tiền thuần kinh doanh của các công ty cổ
5
phần trong lĩnh vực công nghiệp ở Jordan. Nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy dữ liệu bảng theo phương pháp bình phương nhỏ nhất (OLS) để đưa ra các kết luận: doanh thu có tương quan ngược chiều đến dòng tiền thuần trong hoạt động kinh doanh; giá vốn, lợi nhuận thuần trong hoạt động kinh doanh và lợi nhuận sau thuế có quan hệ tương quan cùng chiều với dòng tiền thuần kinh doanh.
• Nghiên cứu của Nazaria năm 2019 về ảnh hưởng của dòng tiền đến khả năng sinh lời của ngành xây dựng ở Malaysia. Nghiên cứu này sử dụng mô hình tác động cố định (FEM) với biến phụ thuộc là ROA, 4 biến độc lập là dòng tiền trong 3 hoạt động kinh doanh, đầu tư, tài chính và biến phản ánh quy mô công ty. Kết quả nghiên cứu này cho thấy: dòng tiền kinh doanh và dòng tiền đầu tư có mối quan hệ tương quan cùng chiều với ROA, dòng tiền tài chính và quy mô công ty có mối quan hệ tương quan ngược chiều với ROA.
Nhìn chung, đã có nhiều nghiên cứu chỉ ra mối quan hệ giữa dòng tiền và lợi nhuận trên các khía cạnh khác nhau. Đối với dòng tiền, các khía cạnh thường được nghiên cứu bao gồm dòng tiền tự do; dòng tiền trong các hoạt động kinh doanh, đầu tư, tài chính. Đối với lợi nhuận, nhiều nghiên cứu tập trung vào lợi nhuận thuần, ROA và ROE. Ngoài ra, các nghiên cứu cũng chỉ ra một số yếu tố có mối quan hệ với dòng tiền và lợi nhuận như tốc độ tăng trưởng, quy mô công ty.
8. Khoảng trống nghiên cứu và giả thuyết
Nhiều nghiên cứu về lợi nhuận và dòng tiền có phạm vi rộng, bao gồm nhiều công ty ở các ngành khác nhau hoặc ở ngành không có nhiều điểm tương đồng với ngành xây dựng. Một số kết quả nghiên cứu về các công ty trong ngành xây dựng sử dụng dữ liệu trước năm 2011 có thể không còn phù hợp để ứng dụng trong giai đoạn hiện nay vì tình hình kinh tế xã hội đã có nhiều biến động lớn.
Nhiều nghiên cứu định lượng về lợi nhuận và dòng tiền thường sử dụng các mô hình hồi quy tuyến tính theo phương pháp bình phương nhỏ nhất (OLS), mô hình tác động cố định (FEM) hoặc mô hình tác động ngẫu nhiên (REM). Các mô hình này có khuyết điểm là chỉ xem xét tác động 1 chiều của các biến độc lập đến biến phụ
6
thuộc. Các mô hình này cũng không cho thấy được sự tương tác về mặt thời gian giữa các biến số. Trong thực tế, các biến số liên quan đến dòng tiền và lợi nhuận tác động qua lại lẫn nhau, không có biến số nào hoàn toàn độc lập. Hơn nữa, với đặc điểm của ngành xây dựng là chu kỳ kinh doanh không ổn định và thường kéo dài qua nhiều năm tài chính tương ứng với thời gian thi công các công trình xây dựng, việc nghiên cứu sự tương tác giữa các biến số theo thời gian có nhiều ý nghĩa trong công tác quản trị và dự báo. Đề tài nghiên cứu này sử dụng mô hình vec-tơ tự hồi quy (VAR) nhằm bù đắp một phần kho
LỜI CAM ĐOAN ...................................................................................................... i LỜI CẢM ƠN........................................................................................................... ii TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ................................................................ vii LỜI MỞ ĐẦU............................................................................................................1
CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA DÒNG TIỀN VÀ LỢI NHUẬN CỦA CÁC CÔNG TY NGÀNH XÂY DỰNG ..............7
1.1 Tổng quan về các công ty xây dựng..................................................................7 1.1.1 Khái niệm, phân loại các công ty xây dựng...............................................7 1.1.2 Đặc điểm hoạt động kinh doanh của các công ty xây dựng.......................7
1.2 Những vấn đề cơ bản về dòng tiền và lợi nhuận của các công ty trong ngành xây dựng..................................................................................................................8
1.2.1 Dòng tiền của các công ty trong ngành xây dựng......................................8 1.2.2 Lợi nhuận của các công ty trong ngành xây dựng ...................................11 1.3 Mối quan hệ giữa dòng tiền và lợi nhuận của các công ty..............................16
1.3.1 Một số mô hình nghiên cứu về mối quan hệ giữa dòng tiền và lợi nhuận của các công ty. .................................................................................................16
1.3.2 Mối quan hệ giữa dòng tiền và lợi nhuận của các công ty.......................18
CHƯƠNG 2: MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU MỐI QUAN HỆ GIỮA DÒNG TIỀN VÀ LỢI NHUẬN CỦA CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRONG NGÀNH XÂY DỰNG Ở VIỆT NAM .............................................................................................21
2.1 Xây dựng mô hình nghiên cứu mối quan hệ giữa dòng tiền và lợi nhuận của các công ty niêm yết trong ngành Xây dựng ở Việt Nam.....................................21
2.1.1 Mô hình vec – tơ tự hồi quy (VAR).........................................................21 2.1.2 Dữ liệu và phương pháp nghiên cứu........................................................22 2.1.3 Thống kê mô tả các biến số trong mô hình..............................................24
iv
2.2 Kết quả mô hình nghiên cứu ...........................................................................25
2.2.1 Kiểm định tính dừng của các biến số, xác định độ trễ tối ưu và ước lượng các tham số trong mô hình ................................................................................25
2.2.2 Kiểm định mô hình...................................................................................26 CHƯƠNG 3: THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ....................................28
3.1 Khái quát tình hình kinh doanh của các công ty niêm yết trong ngành Xây dựng ở Việt Nam............................................................................................................28
3.1.1 Tổng quan về ngành Xây dựng ở Việt Nam ............................................28 3.1.2 Thực trạng các công ty niêm yết trong ngành Xây dựng ở Việt Nam.....29 3.2 Đánh giá mối quan hệ giữa lợi nhuận và dòng tiền từ hoạt động kinh doanh 31 3.3 Đánh giá mối quan hệ giữa lợi nhuận và dòng tiền từ hoạt động đầu tư........37 3.4 Đánh giá mối quan hệ giữa lợi nhuận và dòng tiền từ hoạt động tài chính ....40 3.5 Đánh giá mối quan hệ theo thời gian của lợi nhuận và dòng tiền...................45 3.6 Ảnh hưởng của quy mô công ty và tốc độ tăng trưởng GDP..........................49
CHƯƠNG 4: MỘT SỐ GỢI Ý NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN TRỊ DÒNG TIỀN VÀ LỢI NHUẬN CỦA CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRONG NGÀNH XÂY DỰNG Ở VIỆT NAM....................................................................57
4.1 Tóm tắt kết quả nghiên cứu.............................................................................57
4.2 Một số gợi ý nhằm nâng cao hiệu quả quản trị dòng tiền và lợi nhuận của các công ty niêm yết trong ngành xây dựng ở Việt Nam............................................58
4.2.1 Xác định lượng tiền dự trữ tối ưu.............................................................58 4.2.2 Xây dựng các chỉ tiêu đánh giá tình hình dòng tiền.................................65
4.2.3 Đánh giá chất lượng lợi nhuận của các công ty niêm yết ngành xây dựng ...........................................................................................................................69
4.3 Kiến nghị đối với các bên liên quan................................................................70 4.3.1 Đối với chính phủ và các cơ quan nhà nước............................................70 4.3.2 Đối với nhà đầu tư, ngân hàng thương mại, các tổ chức tín dụng ...........71
v
4.3.3 Đối với nhà cung cấp, chủ đầu tư công trình ...........................................71 KẾT LUẬN..............................................................................................................72 TÀI LIỆU THAM KHẢO ......................................................................................73 PHỤ LỤC................................................................................................................... i
vi
DANH MỤC BẢNG
Bảng 2.1: Các biến số phân tích trong mô hình nghiên cứu .....................................23 Bảng 2.2: Thống kê mổ tả các biến số ......................................................................24 Bảng 3.1: Hệ số của các biến CFO, CFI và CFF trong mô hình I ............................46 DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 3.1: Tốc độ tăng trưởng ngành Xây dựng và GDP Việt Nam.....................28 Biểu đồ 3.2: Quy mô tổng tài sản các công ty niêm yết ngành xây dựng.................29 Biểu đồ 3.3: Doanh thu thuần của các công ty niêm yết ngành xây dựng................30 Biểu đồ 3.4: Dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh của các công ty niêm yết ngành
xây dựng....................................................................................................................32 Biểu đồ 3.5: Lợi nhuận sau thuế của các công ty niêm yết ngành xây dựng............33 Biểu đồ 3.6: Lợi nhuận gộp bình quân và giá trị thuần của các dòng tiền chính trong hoạt động kinh doanh của các công ty niêm yết ngành xây dựng ............................35 Biểu đồ 3.7: Dòng tiền thuần từ hoạt động đầu tư của các công ty niêm yết ngành xây dựng...........................................................................................................................38 Biểu đồ 3.8: Nguồn cung CONDOTEL (căn)...........................................................39 Biểu đồ 3.9: Dòng tiền thuần bình quân từ vốn góp của chủ sở hữu........................42 Biểu đồ 3.10: Dòng tiền thuần bình quân từ vốn vay ...............................................42 Biểu đồ 3.11: Dòng tiền thuần từ hoạt động tài chính của các công ty niêm yết ngành xây dựng....................................................................................................................44 Biểu đồ 3.12: Dòng tiền thuần bình quân trong hoạt động kinh doanh, đầu tư và tài chính của các công ty niêm yết ngành xây dựng ......................................................48 Biểu đồ 3.13: Tổng tài sản, lợi nhuận thuần và dòng tiền thuần bình quân của các công ty niêm yết ngành xây dựng .............................................................................51 Biểu đồ 3.14: Tốc độ tăng trưởng GDP và lợi nhuận thuần bình quân của các công ty niêm yết ngành xây dựng ..........................................................................................53 Biểu đồ 3.15: Tốc độ tăng GDP và dòng tiền thuần bình quân của các công ty niêm yết ngành xây dựng ...................................................................................................55
vii
TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Để nghiên cứu mối quan hệ giữa lợi nhuận và dòng tiền của các công ty niêm yết trong ngành xây dựng ở Việt Nam, luận văn tập trung nghiên cứu sự tương tác giữa các biến số lợi nhuận thuần, dòng tiền thuần kinh doanh, dòng tiền thuần đầu tư, dòng tiền thuần tài chính, quy mô công ty và tốc độ tăng trưởng GDP. Thông qua mô hình vec-tơ tự hồi quy, kết quả nghiên cứu đã chỉ ra các xu hướng và mức độ tác động khác nhau giữa các biến số trên. Kết quả của mô hình được sử dụng để phân tích quan hệ giữa lợi nhuận và dòng tiền trong các hoạt động kinh doanh, đầu tư và tài chính, ở
các giai đoạn khác nhau của ngành xây dựng, nằm trong phạm vi từ năm 2011 đến năm 2021.
Phần lớn các biến số đều có cả tác động cùng chiều và ngược chiều lẫn nhau. Độ trễ phù hợp trong mô hình phân tích là 2 năm phản ánh sự liên kết về mặt thời gian giữa các biến số, phù hợp với đặc điểm kinh doanh của ngành xây dựng. Tác động lũy kế tổng hợp của các biến lợi nhuận thuần và dòng tiền thuần trong các hoạt động có xu hướng phù hợp với thực tế. Nhìn chung, lợi nhuận và dòng tiền của các công ty niêm yết ngành xây dựng có quan hệ chặt chẽ và đa chiều về mặt thời gian. Quy mô công ty và tốc độ tăng trưởng GDP cũng có những tác động đa chiều đến dòng tiền và lợi nhuận của các công ty niêm yết ngành xây dựng.
Kết quả trong mô hình được sử dụng làm căn cứ đưa ra một số gợi ý nhằm nâng cao hiệu quả quản trị dòng tiền và lợi nhuận của các công ty xây dựng ở một số khía cạnh như xác định mức dự trữ tiền tối ưu, xây dựng các chỉ tiêu đánh giá tình hình dòng tiền, đánh giá chất lượng lợi nhuận của các công ty niêm yết ngành xây dựng.
1
LỜI MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết, lý do chọn đề tài
Xây dựng là một trong những ngành cơ bản và quan trọng của mọi nền kinh tế trên thế giới. Giai đoạn 2019 – 2020, thế giới phải đối mặt với thách thức về y tế xã hội, ngành xây dựng trong giai đoạn này đã trải qua nhiều biến động giống như nhiều lĩnh vực khác trong nền kinh tế. Hiện nay, nói chung trên thế giới, ngành xây dựng vẫn đang trong quá trình khôi phục với nhiều xu hướng chủ đạo như: một số nước lớn ở châu Á như Trung Quốc hay Ấn Độ đang có tốc độ phát triển ngành xây dựng nhanh, chi phí nguyên vật liệu ngành xây dựng có xu hướng tăng, nhiều công nghệ hiện đại đã được ứng dụng trong ngành xây dựng, các công trình xanh và thành phố thông minh đang phát triển nhanh.
Để ngành Xây dựng Việt Nam bắt kịp với xu hướng phát triển trên thế giới, các công ty xây dựng trong nước cần khôi phục sau giai đoạn nhiều khó khăn và biến động vừa qua. Tình hình tài chính là một trong các khía cạnh quan trọng quyết định khả năng phục hồi và tiếp tục phát triển của các công ty xây dựng. Lợi nhuận và dòng tiền là các yếu tố chính cần quản trị tốt để nâng cao năng lực tài chính. Các công ty xây dựng có dòng tiền tốt có thể vượt qua được giai đoạn thua lỗ trong ngắn hạn và chịu được những biến động lớn trên thị trường trong thời gian ngắn. Còn các công ty xây dựng có lợi nhuận tốt có nhiều tiềm lực để phát triển trong dài hạn. Tuy nhiên, trong giai đoạn hiện nay, nhiều công ty xây dựng chưa cân đối được cả 2 mặt dòng tiền và lợi nhuận. Một số công ty xây dựng do dòng tiền không tốt nên gặp khó khăn trong vấn đề thanh toán cho nhà cung cấp, trả lương, nộp thuế, … Các công ty khác do lợi nhuận không tốt nên gặp khó khăn trong vấn đề mở rộng kinh doanh, huy động vốn dài hạn, phát hành chứng khoán, … Để giải quyết những khó khăn trên, các công ty xây dựng cần nắm được mối quan hệ giữa dòng tiền và lợi nhuận gắn với đặc trưng của ngành để đưa ra các biện pháp quản trị tài chính phù hợp.
Việc nghiên cứu về mối quan hệ giữa lợi nhuận và dòng tiền của các công ty xây dựng không chỉ giúp nhà quản trị công ty nâng cao khả năng quản trị tài chính, mà còn giúp các nhà đầu tư có những đánh giá chính xác hơn về tình hình kinh doanh
2

