LUẬN VĂN THẠC SĨ NGHIÊN CỨU CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUYẾT ĐỊNH ĐẦU TƯ CỦA NHÀ ĐẦU TƯ CÁ NHÂN TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VIỆT NAM
CHƯƠNG 1 CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUYẾT ĐỊNH ĐẦU TƯ CỦA NHÀ ĐẦU TƯ CÁ NHÂN TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH 1.1. Cơ sở lý luận về thị trường chứng khoán phái sinh 1.1.1. Khái niệm và lịch sử hình thành TTCK phái sinh Khái niệm: Chứng khoán phái sinh là công cụ tài chính dưới dạng hợp đồng bao gồm hợp đồng quyền chọn, hợp đồng tương lai, hợp đồng kỳ hạn, trong đó xác nhận quyền và nghĩa vụ của các bên đối với việc thanh toán tiền, chuyển giao số lượng tài sản cơ sở nhất định theo mức giá đã được xác định trong khoảng thời gian hoặc vào ngày đã xác định trong tương lai (Khoản 9 Điều 4 Luật chứng khoán 2019). Tài sản cơ sở, hay còn gọi là tài sản gốc trong các hợp đồng phái sinh thường là những tài sản có giá trị biến động thường xuyên và liên tục. Các tài sản này thường rất đa dạng, trong những thời kỳ sơ khai, tài sản cơ sở đơn giản chỉ là ngũ cốc, lúa mỳ, chất đốt, kim loại quý hiếm…(Đỗ Thị Kim Hảo, 2015). Ngày nay, với sự phát triển mạnh mẽ của thị trường chứng khoán, các tài sản cơ sở cho hợp đồng phái sinh ngày càng đa dạng và phong phú hơn điển hình như trái phiếu, cổ phiếu, chỉ số chứng khoán, lãi suất, các loại tiền tệ… hoặc nâng cao hơn nữa, tài sản cơ sở lại là một công cụ phái sinh khác như hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn.... Chứng khoán phái sinh có nhiều bằng chứng chỉ ra rằng thị trường chứng khoán phái sinh đầu tiên là thị trường phi tập trung (OTC-over the counter). Tuy nhiên, việc đàm phán và ký kết hợp đồng chủ yếu được thực hiện tại các địa điểm cụ thể, nơi mà ngay từ sớm thị trường phái sinh đã thể hiện những đặc điểm khác nhau của một thị trường giao dịch có tổ chức (Kummer 2012). Lịch sử của các công cụ phái sinh bắt nguồn từ nguồn gốc của thương mại ở Mesopotamia trong thiên niên kỷ thứ tư trước Công nguyên. Sau sự sụp đổ của Đế chế La Mã, các hợp đồng vận chuyển hàng hóa trong tương lai tiếp tục được sử dụng ở Đế chế Byzantine ở Đông Địa Trung Hải và chúng vẫn tồn tại trong giáo luật ở Tây Âu. Trong thời kỳ Phục hưng, thị trường tài chính trở nên tinh vi hơn ở Ý. Hợp đồng giao chứng khoán trong tương lai lần đầu tiên được sử dụng trên quy mô lớn ở Antwerp và sau đó là Amsterdam vào thế kỷ 16. 11 Giao dịch chứng khoán phái sinh lan rộng từ Amsterdam đến Anh và Pháp vào cuối thế kỷ 17. Các hợp đồng về gạo cũng được giao dịch tại Nhật vào những năm 1700 và giao dịch phái sinh lan rộng từ Pháp đến Đức vào đầu thế kỷ 19. Khoảng năm 1870, những người hành nghề tài chính đã phát triển các công cụ đồ họa để biểu diễn các hợp đồng phái sinh. Biểu đồ lợi nhuận giúp các nhà khoa học trẻ có thể tiếp cận các công cụ phái sinh, bao gồm Louis Bachelier và Vinzenz Bronzin, những người có kiến thức toán học để phân tích nghiêm ngặt về định giá phái sinh. Tại Mỹ, các giao dịch phái sinh bắt đầu chính thức từ năm 1948 với hợp đồng tương lai chỉ số S&P 500. Một số cột mốc quan trọng trong lịch sử của các công cụ phái sinh cho thấy rằng các công cụ phái sinh đầu tiên được phát triển để đảm bảo nguồn cung hàng hóa về thời gian và khoảng cách địa lý cũng như bảo vệ và phòng ngừa rủi ro về giá cả. Ở giai đoạn đầu của lịch sử, các công cụ phái sinh được sử dụng để nhận ra lợi nhuận nhanh chóng với rủi ro mặc định và đã xảy ra tình trạng lạm dụng khiến các chính phủ phải can thiệp để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và nhà đầu tư, đồng thời tránh rủi ro hệ thống xảy ra. Tiếp đó hình thành các quy định cấm, hạn chế, giám sát chặt chẽ một số loại hình phái sinh. Sự ra đời của các công cụ phái sinh là một tất yếu của một chu trình phát triển để hỗ trợ và giải quyết các vấn đề trong kinh doanh khi thị trường đã đạt tới một sự phát triển sâu và rộng. Một trong những nhân tố lớn nhất thúc đẩy sự ra đời của thị trường này chính là sự biến động khó lường của giá cả hàng hóa, tỷ giá, lãi suất… trên thị trường, điều này sẽ gây ra những thiệt hại, rủi ro nhất định trong hoạt động kinh doanh. Để hạn chế những bất lợi có thể xảy ra trái với những dự tính trong sản xuất kinh doanh, các nghiệp vụ phái sinh được hình thành và ngày càng được sử dụng rộng rãi không chỉ để phòng ngừa hạn chế rủi ro mà còn để đầu tư tìm kiếm lợi nhuận.
LỜI CAM ĐOAN...................................................................................................... i LỜI CẢM ƠN........................................................................................................... ii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT .................................................................... iii DANH MỤC BẢNG VÀ HÌNH ............................................................................. iv TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LUẬN VĂN .............................................v MỞ ĐẦU....................................................................................................................1 1. Tính cấp thiết của đề tài...................................................................................1 2. Tình hình nghiên cứu .......................................................................................2 2.1 Ở nước ngoài...............................................................................................2 2.2 Ở trong nước ...............................................................................................5 2.3 Khoảng trống nghiên cứu...........................................................................7 3. Mục tiêu nghiên cứu.........................................................................................7 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ...................................................................8 4.1 Đối tượng nghiên cứu.................................................................................8 4.2. Phạm vi nghiên cứu ...................................................................................8 5. Phương pháp nghiên cứu.................................................................................8 6. Kết cấu của luận văn ........................................................................................9 CHƯƠNG 1 CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUYẾT ĐỊNH ĐẦU TƯ CỦA NHÀ ĐẦU TƯ CÁ NHÂN TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH.........................................................................................................................10 1.1. Cơ sở lý luận về thị trường chứng khoán phái sinh .................................10 1.1.1. Khái niệm và lịch sử hình thành TTCK phái sinh ..............................10 1.1.2. Các công cụ phái sinh...........................................................................11 1.2 Cơ sở lý luận các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư vào TTCK phái sinh ..............................................................................................................13 1.2.1 Các lý thuyết nền tảng về đầu tư tài chính............................................13 1.2.2 Các nhân tố tác động đến hành vi quyết định đầu tư của nhà đầu tư cá nhân ................................................................................................................24 1.3 Mô hình nghiên cứu......................................................................................27 1.3.1 Mô hình nghiên cứu đề xuất .................................................................27 1.3.2 Xây dựng thang đo nghiên cứu .............................................................29 CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG GIAO DỊCH HĐTL CHỈ SỐ VN30 CỦA NHÀ ĐẦU TƯ CÁ NHÂN VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG QUYẾT ĐỊNH ĐẦU TƯ CỦA NHÀ ĐẦU TƯ CÁ NHÂN TRÊN TTCK VIỆT NAM..................................................................................................32 2.1 Sự phát triển của thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam .........32 2.1.1 Quá trình hình thành.............................................................................32 2.1.2 Các đặc điểm và sự phát triển của thị trường chứng khoán phái sinh33 2.2 Thực trạng giao dịch HĐTL chỉ số VN30 của nhà đầu tư cá nhân trong giai đoạn thị trường biến động ..........................................................................36 2.3 Kết quả nghiên cứu dựa trên khảo sát NĐT trên TTCK..........................43 2.3.1 Thống kê mô tả mẫu dữ liệu khảo sát...................................................43 2.3.2 Kết quả nghiên cứu định lượng.............................................................46 CHƯƠNG 3 GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG ĐẦU TƯ CỦA NHÀ ĐẦU TƯ CÁ NHÂN TRÊN TTCK PHÁI SINH VÀ CÁC GỢI Ý TỚI CƠ QUAN QUẢN LÝ NHẰM PHÁT TRIỂN TTCK PHÁI SINH TẠI VIỆT NAM ..............................................................................................................63 3.1 Kiến nghị giải pháp đối với nhà đầu tư cá nhân........................................63 3.2 Kiến nghị giải pháp đối với nhà đầu tư tổ chức.........................................64 3.3 Kiến nghị giải pháp đối với cơ quan quản lý .............................................65 3.4 Kiến nghị giải pháp đối với các công ty chứng khoán (Thành viên thuộc sở giao dịch chứng khoán) .................................................................................67 KẾT LUẬN..............................................................................................................68 DANH MỤC VÀ TÀI LIỆU THAM KHẢO........................................................70 PHỤ LỤC.................................................................................................................74 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chưa hề được sử dụng để bảo vệ một học vị nào. Mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc rõ ràng và được phép công bố. Hà Nội, ngày 19 tháng 08 năm 2023 Học viên thực hiện Hà Kiều Trang ii LỜI CẢM ƠN Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Tài chính- Ngân hàng với Đề tài “ Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của nhà đầu tư cá nhân trên thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam” là kết quả của quá trình cố gắng không ngừng nghỉ của bản thân và được sự giúp đỡ tận tình, động viên khích lệ của thầy cô và gia đình. Qua đây, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến những người đã giúp đỡ tôi trong thời gian hoàn thành luận văn thạc sĩ vừa qua. Tôi xin chân thành cảm ơn đến quý thầy cô khoa Tài chính – Ngân hàng trường Đại học Ngoại thương, đã trang bị cho tôi kiến thức và kinh nghiệm quý báu trong thời gian học tập tại nhà trường. Tôi xin chân thành cảm ơn Cô TS. Đào Thị Thương – người đã trực tiếp hướng dẫn và truyền đạt kiến thức giúp tôi hiểu về phương pháp nghiên cứu khoa học. Nhờ sự chỉ dạy tận tình của cô tôi đã hoàn thành luận văn này. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, những người thân đã động viên và tạo điều kiện cho tôi học tập. Tác giả Hà Kiều Trang iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Từ viết tắt Giải thích TTCK Thị trường chứng khoán HĐTL Hợp đồng tương lai NĐT Nhà đầu tư OI Open Interest- Hợp đồng mở GTGD Giá trị giao dịch KLGD Khối lượng giao dịch VN30 Chỉ số VN30 Net off Chỉ việc mở và đóng các vị thế sở hữu hợp đồng tương lai chỉ số trong cùng một ngày giao dịch VN30F1M Hợp đồng tương lai chỉ số VN30 kỳ hạn 1 tháng ETF Exchange Traded Fund CCQ Chứng chỉ quỹ GARCH Mô hình Generalized Autoregressive Conditional Heteroskedasticity EMH Thuyết thị trường hiệu quả NLSY National Longitudinal Survey of Youth là một tập hợp các khảo sát được tài trợ bởi Cục thống kê lao động của Bộ lao động Mỹ iv DANH MỤC BẢNG VÀ HÌNH Bảng Bảng 1.1: Bảng so sánh hợp đồng tương lai và hợp đồng kỳ hạn ............................12 Bảng 1.2 Mô tả nội dung các biến đo lường.............................................................29 Bảng 2.1 Quy đổi tần số theo thang đo 1-6 ..............................................................40 Bảng 2.2 Kết quả đo lường một số nhân tố ảnh hưởng quyết định giao dịch của NĐT cá nhân qua mẫu giao dịch thực tế............................................................................41 Hình Hình 1.1 Mô hình nghiên cứu đề xuất ......................................................................28 Hình 2.3 Biểu đồ giao dịch HĐTL chỉ số VN30F1M .............................................36 Hình 2.4 Phân lớp độ tuổi và giới tính NĐT trên TTCK phái sinh ..........................38 Hình 2.5 Phân loại NĐT theo Tổng KLGD/năm.....................................................38 Hình 2.6 So sánh lãi/lỗ của các giao dịch Net Off...................................................42 Hình 2.7 Đặc điểm của NĐT trong mẫu quan sát.....................................................44 Hình 2.8 Kết quả kiểm định lại thang đo MI và KV sau khi loại bỏ biến quan sát KV4 và MI5.......................................................................................................................50 Hình 2.9 Phân tích nhân tố khám phá EFA lần thứ nhất ..........................................52 Hình 2.10 Kết quả phân tích nhân tố khám phá EFA lần 2 .....................................53 Hình 2.11 Phân tích tương quan giữa các biến .........................................................56 Hình 2.12 Kiểm định sự phù hợp của mô hình hồi quy............................................57 Hình 2.13 Đánh giá hệ số hồi quy của biến độc lập .................................................57 Hình 3.1 Các chỉ số đo lường độ biến động..............................................................66 v TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LUẬN VĂN Thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam bắt đầu giao dịch vào cuối 2017 đến nay được gần 6 năm với ba loại sản phẩm bao gồm: Hợp đồng tương lai chỉ số VN30, Hợp đồng tương lai trái phiếu chính phủ, chứng quyền. Trong đó thị trường hợp đồng tương lai chỉ số VN30 là thị trường sôi động nhất, được nhiều nhà đầu tư đón nhận và tham gia, số lượng tài khoản tham gia giao dịch hơn 1,26 triệu tài khoản, số liệu tính đến tháng 04/2023. Trong Quý IV/2022, TTCK phái sinh Việt Nam giao dịch cực kỳ sôi động với tổng khối lượng giao dịch (KLGD) tăng 95,32%. Tổng KLGD toàn thị trường đạt hơn 28,27 triệu hợp đồng, KLGD bình quân đạt 434.931 hợp đồng/phiên. Tại thời điểm thị trường chứng khoán phái sinh hợp đồng tương lai chỉ số VN30 mới ra mắt, số liệu tỉ trọng giao dịch của nhà đầu tư cá nhân là 97,68% khối lượng giao dịch toàn thị trường (cuối năm 2017), tính đến 07/2022 nhà đầu tư cá nhân chiếm 72,4% khối lượng giao dịch toàn thị trường. Nhà đầu tư cá nhân với sức chịu rủi ro cao bị hấp dẫn bởi tính thanh khoản, giao dịch hai chiều, giao dịch trong ngày, biên độ giao dịch lớn, tỷ lệ ký quỹ ban đầu mới cho hợp đồng tương lai chỉ số VN30 là 17%. Với mức đòn bẩy lớn dễ dàng mang tới cho các nhà đầu tư khoản lợi nhuận lớn trong một thời gian ngắn. Chính điều này làm cho thị trường chứng khoán phái sinh trở nên hấp dẫn và nhanh chóng được nhiều nhà đầu tư đón nhận. Để thị trường có thể phát triển mở rộng với cấu trúc bền vững giảm thành phần tham gia với mục tiêu đầu cơ là điều cần thiết. Thông qua việc tìm hiểu thực trạng giao dịch của các nhà đầu tư cá nhân tại công ty chứng khoán và thông qua khảo sát tìm hiểu về hành vi tài chính của các nhà đầu tư trên thị trường, sử dụng phương pháp phân tích nhân tố, phân tích hồi quy, luận văn chấp nhận mô hình đề xuất là các yếu tố thị trường, kinh nghiệm đầu tư, kỳ vọng về lợi nhuận rủi ro, kiến thức đầu tư tài chính, các mối quan hệ xã hội và yếu tố tâm lý bầy đàn là những yếu tố tác động tích cực đến việc ra quyết định của nhà đầu tư cá nhân trên thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam. Trong đó, mô hình chỉ ra nhân tố tác động lớn nhất tới quyết định của các nhà đầu tư là kinh nghiệm đầu tư và thông tin thị trường. 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Thị trường chứng khoán (TTCK) thế giới đã trải qua hàng trăm năm phát triển, đã có đầy đủ các công cụ phái sinh ở các cấp độ thị trường khác nhau, các thị trường tiêu biểu như thị trường Mỹ với bộ chỉ số nổi tiếng như Down Jones, S&P500…thị trường Nhật Bản với chỉ số Nikei 225…và rất nhiều thị trường khác. Việc phát triển thị trường chứng khoán phái sinh là tất yếu. Tại các thị trường phát triển trên thế giới, các tài sản cơ sở của thị trường chứng khoán phái sinh bao gồm kim loại, các tài sản tài chính, chứng khoán, chỉ số, và các tài sản cơ sở là hợp đồng phái sinh…nhằm mục đích đa dạng phù hợp với sự phát triển tất yếu và cấp thiết của cấu trúc thị trường tài chính ổn định bền vững, tạo điều kiện phát triển kinh tế. Hiện tại thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam ra mắt vào tháng 10/2017 với các sản phẩm như Hợp đồng tương lai (HĐTL) chỉ số VN30, hợp đồng tương lai trái phiếu chính phủ, sản phẩm Chứng quyền có đảm bảo. Theo các số liệu thống kê khối lượng giao dịch và khối lượng hợp đồng mở (OI- khối lượng HĐTL đang ở vị thế mở tại 1 thời điểm nhất định. Đối với mỗi người bán hợp đồng tương lai sẽ có 1 người mua tương ứng. Để tạo ra một giao dịch hợp đồng tương lai mới cần có cả người mua và người bán mới. Do đó, OI là tổng khối lượng hợp đồng của một bên giao dịch hợp đồng, không phải tổng của cả 2 bên), giá trị giao dịch danh nghĩa của HĐTL chỉ số VN30 liên tục tăng qua các năm và có sự đặc biệt sôi động vào các thời điểm thị trường cơ sở giảm giá mạnh. TTCK phái sinh cung cấp khả năng phát hiện giá và chuyển rủi ro cho chứng khoán, hàng hóa, tiền tệ. Hầu hết các công cụ phái sinh đều rất nhạy cảm với những thay đổi nhỏ trong các thông tin trên thị trường hay bản chất sản phẩm như thời gian đáo hạn, lãi suất…và làm cho thị trường có tính biến động cao rủi ro cao. TTCK cơ sở vào cuối năm 2022 về mức P/E là 9,11 thấp hơn lần giảm giá do COVID 2019 P/E là 9,94, giá trị giao dịch (GTGD) danh nghĩa trên TTCK phái sinh HĐTL VN30 Việt Nam giai đoạn này lớn hơn giá trị giao dịch trên TTCK cơ sở, do đó có ý kiến cho rằng hoạt động của TTCK phái sinh HĐTL gây ảnh hưởng tới TTC

