LUẬN VĂN THẠC SĨ “Phân tích hoạt động xuất khẩu thủy sản Việt Nam trong bối cảnh thực thi hiệp định RCEP”
Trong bối cảnh toàn cầu hóa đang ngày càng phát triển, nền kinh tế giữa các quốc gia ngày càng thắt chặt. Mỗi nước đều nỗ lực tận dụng lợi thế cạnh tranh của riêng mình để tham gia vào sân chơi toàn cầu này. Việt Nam, với nền nông nghiệp lâu đời, đã và đang khai thác tốt tài nguyên và tiềm năng sẵn có, đặc biệt trong ngành thủy sản. Ngành này được xem là một trong những trụ cột kinh tế với quy mô xuất khẩu ngày càng gia tăng. Thương hiệu thủy sản Việt Nam không chỉ được khẳng định trong nước mà còn gây ấn tượng mạnh mẽ với bạn bè quốc tế. Trong những năm gần đây, Việt Nam đã thể hiện sự tích cực trong việc đàm phán và ký kết các hiệp định thương mại đa phương và song phương, qua đó thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của nhiều ngành kinh tế. Ngoài việc tận dụng các hiệp định thương mại tự do thế hệ cũ, Việt Nam còn chủ động ký kết hiệp định thương mại thế hệ mới, nổi bật phải kể đến Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP). RCEP là một hiệp định thương mại tự do với sự tham gia của 10 nước ASEAN và 5 đối tác đã ký kết với ASEAN: Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Australia và New Zealand. Đây được coi là một hiệp định tạo nên khối thương mại lớn nhất lịch sử, với các cam kết về tự do hóa thương mại hàng hóa, dịch vụ và đầu tư. Theo lộ trình cam kết trong RCEP, các đối tác dành cho Việt Nam tỷ lệ tự do hóa thuế quan cao hơn so với Việt Nam thực hiện với các đối tác tương tự. Cụ thể, trong Chương 2 của Hiệp định quy định lộ trình tự do hóa thuế quan chi tiết tại bảng 1-1 (Cam kết ưu đãi thuế quan của RCEP cho nhóm hàng thủy sản xuất khẩu Việt Nam). Theo đó, Australia, Singapore, Brunei xóa bỏ 100% thuế quan đối với thủy sản Việt Nam. Tỷ lệ tự do hóa đạt mức cao trong khoảng 10 đến 20 năm sau khi Hiệp định có hiệu lực, tùy thuộc vào cam kết của các bên.
LỜI CAM ĐOAN ......................................................................................................I
LỜI CẢM ƠN.......................................................................................................... II
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ...............................................................................V
DANH MỤC BẢNG............................................................................................VIII
DANH MỤC BIỂU ĐỒ..........................................................................................IX
TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LUẬN VĂN.............................................X
PHẦN MỞ ĐẦU........................................................................................................1
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU THỦY SẢN
VIỆT NAM VÀ GIỚI THIỆU CHUNG VỀ HIỆP ĐỊNH ĐỐI TÁC KINH TẾ
TOÀN DIỆN KHU VỰC (RCEP)............................................................................8
1.1. Tổng quan ngành thủy sản Việt Nam...........................................................8
1.1.1. Khái quát mặt hàng thủy sản...................................................................8
1.1.2. Cơ cấu ngành thủy sản ............................................................................8
1.1.3. Đặc điểm của ngành thủy sản .................................................................9
1.2. Khái quát chung về hiệp định RCEP .........................................................11
1.2.1. Hoàn cảnh ra đời của hiệp định............................................................11
1.2.2. Những nội dung chính của hiệp định...................................................13
1.2.3. So sánh hiệp định RCEP với những hiệp định thương mại tự do khác
...........................................................................................................................14
1.3. Cơ sở lý luận chung về hoạt động xuất khẩu thủy sản.............................16
1.3.1. Khái niệm chung về xuất khẩu và xuất khẩu thủy sản........................16
1.3.2. Vai trò của xuất khẩu thủy sản đối với nền kinh tế..............................17
1.4. Ảnh hưởng của FTA đối với hoạt động xuất khẩu....................................19
1.4.1. Tác động của FTA đối với hoạt động xuất khẩu ..................................19
1.4.2. Cơ sở lý thuyết về các yếu tố ảnh hưởng tới hoạt động xuất khẩu......21
1.4.3. Sự ảnh hưởng của một số quy tắc trong hiệp định RCEP đối với hoạt
động xuất khẩu thủy sản Việt Nam.................................................................24
CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU THỦY SẢN VIỆT
NAM SANG KHỐI CÁC NƯỚC RCEP...............................................................30
2.1. Tổng quan về tình hình xuất khẩu thủy sản Việt Nam trong những năm
gần đây+ ...............................................................................................................30
2.1.1. Tiềm năng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam.......................................30
iv
2.1.2. Thực trạng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam......................................31
2.1.3. Các mặt hàng xuất khẩu thủy sản chủ lực ...........................................34
2.2. Hoạt động xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang khối các nước tham gia
hiệp định RCEP...................................................................................................37
2.2.1. Quy mô và đặc điểm thị trường các quốc gia trong khối RCEP..........37
2.2.2. Lợi thế cạnh tranh của các mặt hàng thủy sản Việt Nam khi tham gia
hiệp định RCEP................................................................................................40
2.2.4. Tình hình xuất khẩu thủy sản Việt Nam sau khi hiệp định RCEP có
hiệu lực .............................................................................................................49
2.3. Phân tích SWOT đối với hoạt động xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang
khối thị trường các quốc gia tham gia Hiệp định RCEP.................................56
2.3.1. Điểm mạnh .............................................................................................56
2.3.2. Điểm yếu .................................................................................................57
2.3.3. Cơ hội......................................................................................................61
2.3.4. Thách thức..............................................................................................70
CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU
THỦY SẢN VIỆT NAM KHI THAM GIA HIỆP ĐỊNH RCEP.........................75
3.1. Định hướng phát triển hoạt động xuất khẩu thủy sản trong thời gian tới
...............................................................................................................................75
3.1.1. Mục tiêu của ngành thủy sản đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045
...........................................................................................................................75
3.1.2. Triển vọng xuất khẩu thủy sản sang khối các nước RCEP trong thời
gian tới ..............................................................................................................76
3.2. Một số khuyến nghị và giải pháp nhằm thúc đẩy hoạt động xuất khẩu
thủy sản Việt Nam khi tham gia hiệp định RCEP ...........................................77
3.2.1. Một số khuyến nghị đối với Chính phủ Việt Nam................................77
3.2.2. Các giải pháp cho khu vực tư nhân ......................................................84
KẾT LUẬN ..............................................................................................................94
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.................................................................1
PHỤ LỤC...................................................................................................................I
v
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
Chữ viết tắt Chữ viết tắt Ý nghĩa
AFTA Asean Free Trade Area Khu vực mậu dịch tự do ASEAN
AJCEP Asean-Japan Comprehensive
Ecomomic Partnership
Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện
ASEAN-Nhật Bản
ASC Aquaculture Stewardship Council Hội đồng quản lý nuôi trồng thủy
sản
ASEAN Association of Southeast Asian
Nations
Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á
BAP Best Aquaculture Practices Tiêu chuẩn thực hành nuôi tốt nhất
CEPEA Comprehensive Economic
Partnership for East Asia
Đối tác kinh tế toàn diện Đông Á
CIF Cost, Insurance, Freight Chi phí, bảo hiểm, cước tàu
C/O Certificate of Origin Chứng nhận xuất xứ
CPTPP Comprehensive and Progressive
Agreement for Trans-Pacific
Partnership
Hiệp định Đối tác Toàn diện và
Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương
EAFTA East Asia FreeTrade Area Hiệp định thương mại tự do Đông
Á
EVFTA European-Vietnam Free Trade
Agreement
Hiệp định thương mại tự do Liên
minh châu Âu-Việt Nam
FAO Food And Agriculture
Organization of the United Nations
Tổ chức lương thực và Nông
nghiệp Liên hợp quốc
FTA Free Trade Agreement Hiệp định thương mại tự do
FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài
FOS Friend of the Sea Chứng nhận thủy sản và sản phẩm
nuôi trồng thủy sản bền vững
FOB Free on Board Giao lên tàu
GAP Good Agricultural Practices Quy trình thực hành sản xuất nông
nghiệp tốt
GlobalGAP Global Good Agricultural Practice Quy trình thực hành nông nghiệp
vi
tốt toàn cầu
GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội
HACCP Hazard Analysis and Critical
Control Point
Hệ thống phân tích mối nguy hiểm
và kiểm soát tới hạn
ISO International Organization for
Standarlization
Tổ chức tiêu chuẩn hóa quốc tế
IPSARD Institution of Policy and Strategy
for Agriculture and Rural
Development
Viện Chính sách và Chiến lược
phát triển nông nghiệp
IUU Illegal, Unreported and
Unregulated Fishing
Hoạt động đánh bắt trái phép,
không báo cáo và không được quản
lý
MFN Most Favoured Nation Nguyên tắc tối huệ quốc
MUTRAP Multilateral Trade Policy
Assistance Project
Dự án hỗ trợ chính sách thương
mại đa biên
eCDT Electronic catch documentation
and traceability
Truy xuất nguồn gốc thủy sản điện
tử
RCEP Regional Comprehensive
Economic Partnership
Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn
diện Khu vực.
RIMF Research Institute for Marine
Fisheries
Viện Nghiên cứu Hải sản
R&D Research and Development Nghiên cứu và Phát triển
SME Small and Medium Enterprise Doanh nghiệp vừa và nhỏ
SPS Sanitary and Phytosanitary
Measure
Biện pháp kiểm dịch động thực vật
SQF Safe Quality Food Chương trình An toàn thực phẩm
TBT Technical Barriers to Trade Hàng rào kỹ thuật đối với thương
mại
TRIPS Trade-Related Intellectual Property
Rights Agreement
Hiệp định về khía cạnh thương mại
của quyền sở hữu trí tuệ
VASEP Vietnam Association of Seafood
Exporters and Producers
Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu
Thủy sản Việt Nam
vii
VCCI Vietnam Chamber of Commerce
and Industry
Liên đoàn Thương mại và Công
nghiệp Việt Nam
VietGAP Vietnamese Good Agricultural
Practices
Quy trình về thực hành sản xuất
nông nghiệp tốt ở Việt Nam
VJFTA Vietnamese Japan Free Trade Area Hiệp định thương mại tự do Việt
Nam- Nhật Bản
UNCTAD United Nation Conference on
Trade and Development
Hội nghị của Liên hiệp quốc về
thương mại và phát triển
USD United State Dollar Đồng Đô la Mỹ
WB World Bank Ngân hàng thế giới
WTO World Trade Organization Tổ chức thương mại thế giới
KN Kim ngạch
XK Xuất khẩu
viii
DANH MỤC BẢNG
Bảng 1-1: Cơ cấu ngành thủy sản ...............................................................................9
Bảng 1-2: Cam kết ưu đãi thuế quan của các nước RCEP dành cho nhóm hàng thủy
sản xuất khẩu Việt Nam ............................................................................................27
Bảng 2-1: Quy mô thị trường các nước thành viên tham gia hiệp định RCEP (nghiên
cứu năm 2020)...........................................................................................................38
Bảng 2-2: Kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang một số quốc gia trong khối
RCEP.........................................................................................................................47
Bảng 2-3: Top 5 nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất tại Việt Nam năm 2022 ...............67
Bảng 2-4: Mô hình phân tích SWOT........................................................................73
ix
DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 2-1: Kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam từ năm 2010 đến năm 202231
Biểu đồ 2-2: Các thị trường xuất khẩu thủy sản chính của Việt Nam năm 2022......33
Biểu đồ 2-3: Kim ngạch xuất khẩu thủy sản phân theo khu vực thương mại tự do
năm 2022...................................................................................................................34
Biểu đồ 2-4: Tương quan kim ngạch xuất khẩu tôm so với kim ngạch xuất khẩu
thủy sản tại Việt Nam giai đoạn 2016-2022..............................................................35
Biểu đồ 2-5: Tương quan kim ngạch xuất khẩu cá tra so với kim ngạch xuất khẩu
thủy sản tại Việt Nam giai đoạn 2016-2022..............................................................36
Biểu đồ 2-6: Kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Nhật Bản giai đoạn
2017 – 2021...............................................................................................................44
Biểu đồ 2-7: Kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Trung Quốc giai đoạn
2017 – 2021...............................................................................................................45
Biểu đồ 2-8: Cơ cấu một số thị trường xuất khẩu thủy sản Việt Nam trong khối
RCEP.........................................................................................................................51
Biểu đồ 2-9: So sánh kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang các nước thành
viên RCEP năm 2021 – 2022 ....................................................................................52
Biểu đồ 3-1: Khảo sát về sự hiểu biết của các doanh nghiệp Việt Nam đối với các
FTA giai đoạn 2016-2022..........................................................................................81

