LUẬN VĂN THẠC SĨ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN THƯ TÍN DỤNG TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN NGOẠI THƯƠNG VIỆT NAM
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG THANH
TOÁN THƯ TÍN DỤNG CHỨNG TỪ
1.1. Tổng quan về phương thức thanh toán thư tín dụng chứng từ
1.1.1. Khái niệm
Thư tín dụng chứng từ (letter of credit – L/C) là phương thức thanh toán mà
trong đó, theo yêu cầu của khách hàng, một ngân hàng sẽ phát hành Thư tín dụng
(L/C) cam kết không hủy ngang sẽ thanh toán cho người hưởng khi người hưởng
xuất trình bộ chứng từ phù hợp theo các điều kiện và điều khoản của L/C. Như vậy,
phương thức thư tín dụng chứng từ có thể được áp dụng cả trong nước và quốc tế.
Trong giao dịch quốc tế, khách hàng ký hợp đồng ngoại thương với các đối tác
ở nhiều quốc gia khác nhau nên giao dịch phức tạp, rủi ro và chưa tạo được sự tin
tưởng giữa các bên. Chính vì vậy, họ đã chọn phương thức thanh toán bằng thư tín
dụng có sự cam kết thanh toán chắc chắn của ngân hàng, giúp các bên yên tâm về
quyền lợi của mình hơn.
Quy tắc áp dụng hiện hành đối với phương thức thư tín dụng:
+ UCP 600 (Uniform Customs and Practise for Documentary Credits) - Quy
tắc thống nhất và thực hành về thanh toán tín dụng chứng từ.
+ ISBP (International Standard Banking Practice For The Examination Of
Documents Under Documentary Credits) – Tập quán ngân hàng tiêu chuẩn quốc tế
để kiểm tra chứng từ theo thư tín dụng – ISBP745.
1.1.2. Đặc điểm
Mở L/C dựa trên hợp đồng ngoại thương hai bên ký kết. Nhưng khi L/C được
phát hành, thì L/C lại độc lập với hợp đồng cơ sở.
L/C chỉ giao dịch bằng chứng từ và thanh toán dựa trên nội dung chứng từ so
với quy định của L/C. NHPH không dựa trên tình trạng của hàng hóa thực tế mà chỉ
dựa vào bộ chứng từ thanh toán mà người bán xuất trình có phù hợp với điều khoản
trong L/C hay không, nếu phù hợp thì thanh toán vô điều kiện và ngược lại, nếu bộ
8
chứng từ bị bất hợp lệ, tức là không đáp ứng điều khoản của L/C quy định, thì
NHPH có quyền từ chối và hoàn trả bộ chứng từ trong thời gian quy định.
Bộ chứng từ yêu cầu tuân thủ chặt chẽ theo quy định của L/C.
MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN
LỜI CẢM ƠN
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
DANH MỤC SƠ ĐỒ, HÌNH, BẢNG
MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG THANH
TOÁN THƯ TÍN DỤNG CHỨNG TỪ ...................................................................7
1.1. Tổng quan về phương thức thanh toán thư tín dụng chứng từ.............................7
1.1.1. Khái niệm..........................................................................................................7
1.1.2. Đặc điểm ...........................................................................................................7
1.1.3. Vai trò................................................................................................................8
1.1.4. Cơ sở pháp lý ....................................................................................................9
1.2. Các loại thư tín dụng chứng từ.............................................................................9
1.2.1. Thư tín dụng hủy ngang ....................................................................................9
1.2.2. Thư tín dụng không hủy ngang .........................................................................9
1.2.3. Thư tín dụng trả ngay......................................................................................10
1.2.4. Thư tín dụng trả chậm.....................................................................................10
1.2.5. Thư tín dụng dự phòng ...................................................................................11
1.2.6. Thư tín dụng tuần hoàn ...................................................................................12
1.2.7. Thư tín dụng có thể chuyển nhượng ...............................................................13
1.2.8. Thư tín dụng có điều khoản đỏ .......................................................................14
1.2.9. Thư tín dụng giáp lưng....................................................................................15
vi
1.3. Quy trình nghiệp vụ thư tín dụng chứng từ........................................................16
1.4. Ưu nhược điểm phương thức thanh toán bằng thư tín dụng ..............................17
1.4.1. Ưu điểm...........................................................................................................17
1.4.2. Nhược điểm.....................................................................................................18
1.5. Rủi ro trong hoạt động thanh toán thư tín dụng chứng từ..................................20
1.5.1. Khái niệm rủi ro ..............................................................................................20
1.5.2. Các loại rủi ro trong hoạt động thanh toán theo thư tín dụng chứng từ..........20
1.5.2.1. Rủi ro kỹ thuật (Rủi ro tác nghiệp) ..............................................................20
1.5.2.2. Rủi ro tín dụng .............................................................................................21
1.5.2.3. Rủi ro đạo đức ..............................................................................................22
1.5.2.4. Rủi ro bất khả kháng ....................................................................................26
1.5.2.5. Rủi ro chính trị, pháp lý ...............................................................................26
1.5.2.6. Rủi ro ngoại hối............................................................................................27
1.6. Tầm quan trọng của việc hạn chế rủi ro trong phương thức thanh toán tín dụng
chứng từ tại Ngân Hàng thương mại cổ phẩn Ngoại Thương Việt Nam..................48
1.6.1. Giới thiệu tổng quan về Ngân Hàng TMCP Ngoại Thương Việt Nam ..........48
1.6.2. Các sản phẩm thư tín dụng mà Vietcombank cung cấp..................................50
1.6.3. Các thành tựu đạt được ...................................................................................52
1.6.4. Ý nghĩa, tầm quan trọng của việc hạn chế rủi ro thư tín dụng chứng từ tại
Vietcombank. ............................................................................................................53
CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG THANH
TOÁN THƯ TÍN DỤNG TẠI NGÂN HÀNG TMCP NGOẠI THƯƠNG VIỆT
NAM .........................................................................................................................29
2.1. Tình hình hoạt động thanh toán quốc tế của phương thức thư tín dụng chứng từ
tại Ngân Hàng TMCP Ngoại Thương Việt Nam trong năm 2018 - 2021 ................29
vii
2.2. Thực trạng rủi ro thanh toán theo phương thức tín dụng chứng từ tại Ngân Hàng
TMCP Ngoại Thương Việt Nam...............................................................................34
2.3. Đánh giá về các rủi ro trong thanh toán bằng thư tín dụng chứng từ tại Ngân
Hàng TMCP Ngoại Thương Việt Nam. ....................................................................48
2.3.1. Những kết quả đạt được ..................................................................................54
2.3.1.1. Phát triển sản phẩm mới, dịch vụ mới ........................................................54
2.3.1.2. Chất lượng cán bộ thanh toán quốc tế..........................................................55
2.3.1.3. Mạng lưới ngân hàng lớn .............................................................................56
2.3.2. Những nguyên nhân dẫn đến rủi ro trong hoạt động thanh toán tín dụng
chứng từ tại Ngân Hàng TMCP Ngoại Thương Việt Nam.......................................56
2.3.2.1. Nguyên nhân chủ quan:................................................................................57
2.3.2.2. Nguyên nhân khách quan .............................................................................63
CHƯƠNG 3. GIẢI PHÁP HẠN CHẾ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG
THANH TOÁN THƯ TÍN DỤNG CHỨNG TỪ TẠI NGÂN HÀNG TMCP
NGOẠI THƯƠNG VIỆT NAM.............................................................................66
3.1. Định hướng và triển vọng hoạt động thanh toán quốc tế tại Ngân Hàng TMCP
Ngoại Thương Việt Nam...........................................................................................66
3.1.1. Định hướng chung...........................................................................................66
3.1.2. Định hướng phát triển thanh toán quốc tế theo phương thức tín dụng chứng từ
tại ngân Hàng TMCP Ngoại Thương Việt Nam .......................................................66
3.2. Giải pháp hạn chế rủi ro trong thanh toán quốc tế theo phương thức tín dụng
chứng từ tại Ngân Hàng TMCP Ngoại Thương Việt Nam.......................................68
3.2.1. Thay đổi quy trình và ứng dụng công nghệ.......................................68
3.2.2. Phát triển đa dạng sản phẩm.........................................................70
3.2.3. Phát triển năng lực và cải thiện yếu tố con người...........................................71
3.2.4. Nâng cao nhận thức và hỗ trợ cung cấp thông tin cho khách hàng về rủi ro..73
viii
3.3. Kiến nghị đối với Ngân hàng nhà nước .............................................................76
KẾT LUẬN..............................................................................................................80
TÀI LIỆU THAM KHẢO .........................................................................................i
1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Trong bối cảnh nền kinh tế phát triền mạnh mẽ đang hướng đến tự do hóa,
toàn cầu hóa thì hoạt động thanh toán quốc tế đóng một vai trò vô cùng quan
trọng trong việc giao thương giữa các nền kinh tế trên thế giới. Nó như là một
mắt xích không thể thiếu trong giao dịch mua bán hàng hóa, dịch vụ giữa các tổ
chức, cá nhân ở các quốc gia khác nhau.
Hoạt động thanh toán quốc tế còn góp phần đẩy nhanh quá trinh lưu thông
hàng hóa trên thị trường thế giới, giúp cho việc thanh toán giữa các quốc gia
diễn ra trôi chảy, nhanh chóng và tiện lợi.
Trong đó, ngân hàng đóng vai trò chủ chốt, là đối tượng trung gian giữa
bên mua và bên bán và thực hiện hoạt động thanh toán giữa hai bên, tạo cầu nối
giúp hai bên thực hiện nghĩa vụ thanh toán của mình.
Một trong những hình thức thanh toán quốc tế được sử dụng khá nhiều đối
với các giao dịch thanh toán lần đầu là thanh toán bằng thư tín dụng, bởi
phương thức này nó trung hòa được lợi ích các bên tham gia vào giao dịch mua
bán, nhưng rủi ro do phương thức này đem lại cũng chưa hẳn tránh được.
Đặc biệt, các DN Việt Nam còn khá non nớt và chưa dày dặn kinh nghiệm
trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế với các DN nước ngoài.
Chính vì vậy, ngày càng có nhiều trường hợp gây ra rủi ro trong quá trình
thanh toán bằng L/C, lợi dụng các mặt khuyết điểm của thư tín dụng mà trục lợi
cho bản thân, gây thiệt hại cho đối phương.
Thực tế, thị phần thư tín dụng tại Việt Nam của Ngân hàng TMCP ngoại
thương Việt Nam (Vietcombank) trong giai đoạn từ 2018 – 2021 thể hiện như
bảng sau:
2
Bảng 1.1: Thị phần thư tín dụng của Vietcombank tại Việt Nam theo
lượng điện Swift từ năm 2018 -2021
(Nguồn: từ Swift 2018, 2019, 2020, 2021)
Theo thống kê từ nguồn Swift, năm 2021, thị phần phát hành L/C của
Vietcombank chiếm tới 15% thị phần, thông báo L/C chiếm 20% thị phần, qua
đó thấy được thị phần L/C của Vietcombank chiếm vị trí số 1 tại Việt Nam,
được rất nhiều DN trong nước và DN FDI tin tưởng sử dụng dịch vụ của
Vietcombank. Như vậy, thanh toán bằng thư tín dụng có những rủi ro gì, và làm
thế nào để hạn chế được những rủi ro do phương thư thanh toán thư tín dụng
mang lại? Tác giả quyết định chọn đề tài: “Rủi ro trong hoạt động thanh toán
thư tín dụng tại Ngân hàng TMCP Ngoại Thương Việt Nam” làm mục tiêu
nghiên cứu.
2. Tình hình nghiên cứu
Phương thức thanh toán bằng thư tín dụng là một trong những phương
thức an toàn nhất trong hoạt động tài trợ thương mại mà được các DN Việt
Nam tin dùng trong hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế. Nhiều nghiên cứu đã
phân tích và chứng minh ưu điểm của phương thức thanh toán thư tín dụng 19% 18% 16% 15% 20% 20%21% 20%
2018 2019 2020 2021
Phát hành L/C Thông báo L/C
3
cũng như hạn chế, rủi ro trong quá trình sử dụng phương thức thanh toán thư
tín dụng của DN. Tiêu biểu có thể kể đến nghiên cứu của Nguyễn Thị Quy về
Tranh chấp trong thanh toán quốc tế bằng L/C và một số gợi ý cho DN khi
tham gia giao dịch, tổng hợp các dạng tranh chấp thường phát sinh trong thanh
toán quốc tế bằng thư tín dụng dước góc độ các DN xuất nhập khẩu, phân tích
các nguyên nhân dẫn đến tranh chấp và gợi ý một số biện pháp nhằm giúp các
DN giảm thiểu các rủi ro cũng như giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả.
Hoặc là nghiên cứu vấn đề của Phan Thị Hồng Hải và Đặng Thị Nhàn về Gian
lận và giả mạo chứng từ trong hoạt động thanh toán và tài trợ thương mại
quốc tế tại các ngân hàng thương mại (2017), cũng đã đưa ra thực trạng gian
lận và làm giả chứng từ trong hoạt động thanh toán quốc tế và tài trợ thương
mại quốc tế tại Việt Nam, đồng thời chỉ ra những nguyên nhân cũng như hậu
quả của vấn đề và có những đề xuất nhằm phòng ngừa, hạn chế vấn đề gian lận
và giả mạo chứng từ trong hoạt động thanh toán quốc tế. Và hơn nữa là đề tài
của Võ Thành Nam về Rủi ro trong thanh toán quốc tế theo phương thức thư
tín dụng chứng từ (L/C) tại Ngân hàng TMCP Ngoại Thương Việt Nam chi
nhánh Bình Thuận (2019) đã đưa ra những thực trạng rủi ro của hoạt động
thanh toán thư tín dụng xảy ra tại Ngân hàng TMCP Ngoại Thương Việt Nam -
chi nhánh Bình Thuận và cũng như đưa ra giải
